Działy filozofii:
- ontologia (metafizyka)- nauka o bycie
- epistemologia – bada jak poznajemy to, co istnieje
- etyka – bada dobro i zło
- bioetyka – problemy np. klonowanie
- estetyka – bada piękno, sztukę
- logika – nauka o poprawnym myśleniu
- filozofia społeczna – mówi o państwie, społeczeństwie
Pierwsza szkoła filozoficzna- Jońscy filozofowie przyrody:
Tales z Miletu:
- świat wziął się z wody- bez wody nie ma życia
Anaksymander z Miletu:
- uczeń Talesa
- świat wziął się z bezkresu (zbyt skomplikowany by być z wody)
Anaksymenes z Miletu:
- uczeń Anaksymandra
- świat wziął się z powietrza
Heraklit z Efezu:
- świat pochodzi z ognia
- „nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki” – bo rzeczywistość się cały czas zmienia
- „szukam samego siebie”
- ogień – logos (rozum) bo jego przemiana jest racjonalna a nie chaotyczna
Pitagoras VI/V w. p.n.e.:
- szkoła pitagorejczyków- sekta parareligijna
- człowiek ma duszę – trzeba ją oczyścić z cielesności
- wierzył w reinkarnację
- asceta
- zdobycie wierzy- badania naukowe
- wprowadził słowo filozofia
- świat wziął się z liczby
- świat jest wielkim instrumentem, gra
Demokryt z Abolery V/IV w p.n.e.:
- materialista i atomista
- atomy istnieją zawsze, są niepodzielne
- człowiek- dusza i ciało- obie składają się z atomów
- jak człowiek umiera atomy rozluźniają się i przechodzą w nowe konfiguracje
Sokrates:
- nic nie napisał, wierzył w siłę słowa mówionego
- jego poglądy poznane dzięki dialogom Platona
- intelektualizm etyczny – powiązanie ze sobą rozumu i dobra, wiedzy i moralności,
- człowiek mądry jest z konieczności dobry
- zło z niewiedzy
- cnota – wiedza
- metody pedagogiczne: elenktyczna (elenktikos- zbijający, zbijanie argumentów rozmówców, poprzez wykazywanie sprzeczności, doprowadzanie do absurdu), maienktyczna (maienktikos- położniczy, zakłada, że rozmówca zna odpowiedź i pomaga w jej odnalezieniu)
- „wiem, że nic nie wiem”
- skazany na śmierć przez wypicie cykuty
- oskarżenie: psucie młodzieży, brak szacunku dla bogów (mówił ze dajmonion każe mu filozofować)
- dajmonion – sumienie
Arystenes z Aten:
- uczeń – uczeń Sokratesa,
- szkoła cyników
Diogenes:
- najwybitniejszy cynik
- nic nie napisał
- „Sokrates szalony”
- przekazuje filozofię poprzez działanie
- cnota- samowystarczalność, niezależność
- liczy się autentyczność
- cynizm- filozofia antykulturalna, kultura nas przytłacza,
Platon: IV w p.n.e.
- uczeń Sokratesa
- idealista, absolutysta, uniwersalista
- rzeczywistość materialna, marna kopia tego co jest naprawdę
- ludzie – niewolnicy zmysłów
- odrzuca doświadczenie empiryczne
- wizja świata – jaskinia, w której uwięzieni są ludzie, patrzą na ścianę, na którą rzucone są cienie innych chodzących z pochodniami, nas jaskinią wysoko świeci słońce, ale przykuci go nie widzą
- ogień w jaskini- rozum, jeśli wymknie się spod kontroli może być źródłem destrukcji, upadku
- to co poza jaskinią – idea, jest nich nieskończenie wiele
- absolut – Prawda, Dobro, Piękno
- idea – byt ponadczasowy, doskonały, idealny, pierwotny, źródło wszystkiego
- liczba – twór idealny,
- matematyka wyciąga naszą świadomość wyżej
- absolutu trzeba doświadczyć (ekstaza, nirwana, iluminacja, medytacja, kontemplacja)
Filozofia polityczna Platona:
- demos – lud, nienawidził demokracji, bo odpowiedzialność się zaciera,
- lud – motłoch
- ludzie się nie znają na rządzeniu, nic ich nie interesuje, są zakłamani
- dusza składa się z 3 części- rozumna, wolitywna, zwierzęca
- cnota duszy rozumnej – mądrość, wolitywna – męstwo, zwierzęca- umiarkowanie
- utopia Platońska- każda kasta odpowiada innej cnocie – filozofowie – rozum, żołnierze – męstwo, rzemieślnicy – umiarkowanie
- państwo – odwzorowanie porządku duszy
- dzieci powinny być zabierane rodzicom i wychowywane obiektywnie (odpowiednio do predyspozycji)
- własność prywatna niesprawiedliwa, więc powinna być usunięta, tylko rzemieślnicy, powinni mieć do niej prawo
- degeneracja bytu: arystokracja à timokracja (rządzi siła) à oligarchia à demokracja à tyrania
- dobro ogółu ważniejsze niż jednostki
- praca dla państwa – najlepsze co może zrobić człowiek
Protagoras:
- sofista – antagonista Platona
- człowiek – miara wszechrzeczy (wszystko trzeba odnieść do człowieka)
- nie ma prawdy uniwersalnej
- praktycyzm – prawdziwe jest to co użyteczne
- konwencjonalizm – wszystko jest konwencją
- poznanie przez zmysły (sensualizm)
Gorgiasz:
- sofista
- „nic nie ma”
- „nawet gdyby coś było nie dało by się tego pomyśleć”
- „nawet gdyby dało się pomyśleć, nie dałoby się tego powiedzieć”
- nazywał siebie nauczycielem a nie filozofem
Arystyp z Cyreny:
- hedonista (negatywny, hedone- przyjemność)
- uczeń Sokratesa, rówieśnik Platona
- odbieramy świat zmysłami
- wszystko to co ma człowiek to stany zmysłowe przyjemne lub przykre
- przyjemność jedyne dobre, cierpienie jedynym złem
- przyjemność stan ulotny
- trzeba korzystać z każdej przyjemności,
- przyjemność cielesna, bardzo pozytywna
- przyjemności nie różnią się jakością tylko intensywnością
Epikur z Samos:
- epikurejczyk – burzy wyobrażenie o hedonizmie
- oddalił się od polityki
- każdy mógł przyjść na jego wykład, zrywa z elitarnością filozofii
- chciał by człowiek przestał się bać- umysł miejscem bezpieczeństwa
- lęki człowieka- przed bogiem, śmiercią, cierpieniem
- „bezbożny jest ten, kto podziela mniemanie tłumu o religii”
- religie kłamią bo mają cele praktyczne np. utrzymanie kapłanów
- pobożność – własne myślenie o bogu
- cechy boga – szczęście, wieczność
- śmierć – sytuacja graniczna
- afirmacja życia – „Jak długo jesteśmy my nie ma śmierci, a kiedy pojawia się śmierć nie ma nas” – człowiek nigdy nie spotka się ze śmiercią
- tylko głupiec lęka się śmierci
- cierpienie – zło, ale nie każdego trzeba unikać
- przyjemność – dobro, ale nie każda dobra wyboru
- szczęście – zdrowie ciała + spokój duszy
- życie samo w sobie jest przyjemne
- „Najwięcej przyjemności, ma ten, kto ma najmniej potrzeb”
- „Komu nie wystarcza mało, temu nic nie wystarczy”
- „Największym bogactwem jest samowystarczalność”
- „Nie można żyć przyjemnie nie żyjąc w sposób rozumny, dobry i sprawiedliwy”
- zmysłowe przyjemności są gorsze niż umysłowe
Arystoteles:
- uczeń Platona
- miał szkołę – liceum
- jego dzieła ocalały dzięki arabom (Averroes), do chrześcijaństwa zaadaptowane przez św Tomasza (Tomizm)
- realista, materialista
- nauczyciel Aleksandra Wielkiego – dostawał od niego różne rzeczy do badania,
- stworzył – logikę, politykę, ekonomię, psychologię, historykę nauki, fizykę, fizjologię, etykę, poetykę, podzielił nauki
- świat składa się z formy i materii
- materia – potencja
-forma – aktualizacja
- substancja – forma + materia
- forma człowieka – rozum
- absolut – czysta forma, pierwszy poruszyciel,
- entelechia – szczyt osiągnięć, moment kulminacyjny
- świat jest wieczny, nie stworzony, a poruszony przez absolut
- ludzie osiągają szczęście, poprzez myślenie o absolucie – człowiek myśli myśl, która myśli samą siebie
- etyka złotego środka – życie zgodnie ze złotym środkiem to odnalezienie harmonii w życiu
- szczęście to realizacja naszej istoty
- politeja – ustrój idealny
- złoty środek pomiędzy arystokracją (korzyść bogatych) a demokracją (korzyść biednych)
- zoon politikon – istota społeczna, człowiek nie może żyć poza państwem (mogą to zrobić tylko zwierze albo bóg)
- dobro ogólne ważniejsze niż jednostki
- pochodzenie państwa – mężczyzna i kobieta tworzą rodzinę, rodziny tworzą gminy, gminy tworzą państwo
- żeby było gospodarstwo musi być: dom, kobieta, wół lub niewolnik
- niewolnik, żywa własność, ktoś kto nie potrafi samodzielnie myśleć,
- niewolnik potrzebuje pana a pan niewolnika, sprawiedliwy układ
- kobieta rodzi dziecko, facet je wychowuje
Stoicy IV w p.n.e. do II w n.e.:
- Seneka, Cyceron, Epitet (wyzwolony niewolnik), Marek Aureliusz,
- etyka – sztuka życia
- jesteśmy zdeterminowani – fatum rządzi losem
- człowiek ma wpływa na to jak odegra swoją rolę
- życie – część uniwersalnej całości
- panteiści- propagowali humanizm
- szczęście- przyjęcie swojej roli z pokorą
Sceptycy IV w p.n.e. do III w n.e.:
- podzielili filozofów na dogmatyków (uważają rzeczywistość za poznawalną) i agnostyków (niczego poznać nie można) i sceptyków (nie osądzają rzeczywistości)
- kwestionowali związek przyczynowo skutkowy
- tolerowali religie, bo wiedzę musimy pozyskać inaczej niż rozumowo
Filozofia chrześcijańska:
- myśl teocentryczna – theos - Bóg, jest on w centrum
- fazy kształtowania się: patrystyka (pierwsi ojcowie kościoła interpretowali naukę Jezusa np. św Augustyn), scholastyka (schola – szkoła, np. święty Tomasz)
Augustyn Aureliusz:
- powiązał Platona z filozofią chrześcijańską
- idee – to myśli boga
- w dialogach – wewnętrznych rozmowach z samym sobą przyznawał się do swej małości
- początkowo był manichejczykiem (dobro i zło dwie wartości i są z sobą w konflikcie)
- Bóg – wszechmocny, nieskończony, wieczny, jest wolą, nie podlega prawom moralnym, jest sędzią
- teodycea – (słowo wymyślone przez Leibniza – „Dlaczego jest raczej coś niż nic”) stara się uzgodnić tezę o dobrym i sprawiedliwym Bogu z faktem istnienia zła
- świat stworzony z niczego, więc to Bóg stworzył zło
- zło – materia
- zło zawsze uderza w Boga bo to on wszystko stwarza,
- filozofia istnieje by wykazać, że zło nie istnieje, a Bóg jest dobry
- konkluzja Augustyna – zło nie istnieje, jest nierealne, jest ubytkiem, zepsuciem dobra
- psucie się jest potrzebne dla ogólnego ładu i harmonii
- tylko Bóg rozumie psucie się
- grzech – pycha, ciekawość, nieczystość
- kobieta – nieczysta, odciąga mężczyznę od Boga
- człowiek potrzebuje łaski, sam sobie nie daje rady,
- człowiek jest słaby, upadły,
- predestynacja – los człowieka jest z góry przesądzony,
- na łaskę Bożą nie można zasłużyć, jest to nieprzewidywalne-„Wejdź w samego siebie we wnętrzu człowieka mieszka prawda”
- „Niespokojne jest serce moje póki nie spocznie w tobie”
- „Życie szczęśliwe to radowanie się z prawdy”
- „Kochaj i rób co chcesz”
Max Weber:
- napisał „etykę protestantyzmu i duch kapitalizmu”
- protestanci przyczynili się do podniesienia etosu pracy, stworzyli kapitalizm- sposób na udowodnienie sobie, że mają łaskę
- iluminacja – oświecenie, nadprzyrodzone światło, udzielone człowiekowi, przez Boga
- Bóg = wola
Św. Anzelm z Canterbury (Anzelm z Aosty):
- ojciec scholastyki – „wiara szuka zrozumienia”
- platonik
-„Filozofia nie jest służebnicą teologii”
- wiara i rozum prowadzą do Boga
- ontologiczny dowód na istnienie Boga – istnienie Boga wypływa z mocy pojęcia Boga, pojęcie Boga jest pojęciem bytu najdoskonalszego, ponad co nie można pomyśleć nic większego, gdyby Bóg istniał tylko w umyśle to dałoby się pomyśleć coś większego – Boga istniejącego realnie
- tylko głupiec może pomyśleć o Bogu nie istniejącym realnie
Tomasz z Akwinu:
- propaguje myśl Arystotelesa, krytykuje Anzelma
- porządek myślowy inny niż realny, nie należy ich mieszać
- dowód istnienia Boga musi pochodzić z empirii, nie możemy się poruszać w nieskończoność
- dowód z ruchu: wszelki ruch wywodzi się z przyczyny, skoro istnieje ruch, to musimy przyjąć istnienie pierwszego nieruchomego poruszyciela, aby uniknąć nieskończonego regresu
- z przyczyny – każde zdarzenie ma przyczynę, łańcuch przyczyn nie może biec w nieskończoność, więc Bóg jest przyczyną pierwszą, która sama nie ma przyczyny
- kosmologiczny
- aksjologiczny
- z celowości – celowość w przyrodzie zakłada inteligentne kierownictwo, którym jest Bóg
- wybierając Boga człowiek wybiera sens
Machiavelli:
- zło jest realniejsze niż dobro
- szuka mechanizmów rządzących polityką
- państwo powinno mieć kompetencje wychowawcze
- społeczeństwo – bogate, powinno czuć się bezpiecznie
- Machiavellizm zdegradowany: cel uświęca środki
- Machiavellista – człowiek działający bez skrupułów
- w psychologii – machiavellizm określenie osoby bez uczuć wyższych
Francis Bacon:
- teoria idoli (ido – złudzenie)
- idol plemienia – generowany przez zmysły, upraszczają rzeczywistość, deformują ją, umysł lęka się nowych treści
- idol jaskini – poprzez różne wychowanie człowiek ma różne przesądy, wartości, każdy widzi świat inaczej i uważa, że jest tak jak on myśli
- idol rynku – język jest niejasny, pojęcia nieokreślone, nazwy puste, ludzie są ofiarami retoryki
- idol teatru – krytykuje wiarę w autorytety, bo prowadzi ona do bierności, ograniczenia się do tego co już pozostało powiedziane
- krytykuje metafizykę – drogę dedukcji należy zastąpić indukcją (od szczegółu do ogółu)
- poznanie świata poprzez empirię
- filozof metafizyk, nie teolog a naukowiec
- wiedza powinna być użyteczna
- podstawowa działalność na rynku gospodarczym – eksperyment
- „Rozumowi nie skrzydeł trzeba a ołowiu”
- poddanie natury torturą
- ludzkość powinna się nie bać zmian, nowości
Tomas Hobbes XVII/XVIII w:
- ateista
- „człowiek człowiekowi wilkiem”
- „wojna wszystkich przeciwko wszystkim”
- człowiek jest egoistą, jest raczej zły niż dobry, żądny władzy, samotny, żałosny i nieszczęśliwy
- stan natury – stan w którym nie ma jeszcze państwa, nie ma dobra ani zła, jedyne prawo – każdy każdego może zabić w celu przetrwania
- umowa społeczna – ludzie muszą się porozumieć co do tego jak żyć, żeby się przestać bać, prawo do zabijania przekazane zostaje suwerenowi- która według Hobbesa powinna być władza absolutna
- władza suwerenu niepodzielona, dlatego nie powinna istnieć religia, bo generuje drugą władzę
- „Lewiata” – państwo jest Lewiatanem, któremu sami się podporządkowujemy, tylko umowa społeczna uzasadnia jego działania
- propagował karę śmierci za złamanie umowy społecznej
Rene Descartes (Kartezjusz):
- ojciec filozofii nowożytnej
- krytykował metafizykę, za to że nie jest zdroworozsądkowa i intuicyjna
- potrzeba gruntownej reformy nauki, bo to wiemy nie jest bezwzględne
- szukał chociaż jednego prawdziwego zdania
- sceptycyzm metodologiczny – sceptycyzm jako metoda postępowania, ale sam nie był sceptykiem
- racjonalista – odrzuca doświadczenia zmysłowe
- hipoteza snu – zakłada, że wszystko może być snem, nie da się tego zweryfikować, bo że śnimy, wiemy dopiero po obudzeniu
- koncepcja boga kłamcy – złośliwy demon, wtłacza w umysł człowieka dane sprzeczne z prawdą (człowiek czasem się myli, czyli bóg czasem dopuszcza nieprawdę) dlatego np. matematyka jest fałszywa
- można zwątpić we wszystko tylko nie w to, że się wątpi – „myślę więc jestem”
- res cogitans – substancja myśląca – wyższa
- res extensa – substancja rozciągła, to co nie myśli, nie ma ducha – wszystko prócz ludzi
- ludzie wyżej niż przyroda
- człowiek łączy w sobie res cogitans i res extensa – człowiek myśli, ciało działa
Immanuel Kant:
- imperatyw hipotetyczny – jeśli… to…
- imperatyw kategoryczny – zasada, na którą zgodzą się wszyscy - poszukiwana przez Kanta
- imperatyw kategoryczny: „Postępuj tak, aby zasada twojego postępowania mogła stać się prawem powszechnym”
- „Postępuj tak, abyś człowieczeństwo tak w twojej osobie jak i osobie każdego innego używał zawsze zarazem jako celu nigdy jako środka”
- deontologizm (deontos- obowiązek) przeciwieństwo do utylitaryzmu
- w ocenie czynów bierze pod ...
mckoval