geo.doc

DEFLACJA - wywiewanie cząstek mineralnych. Deflacja jest uzależniona od siły wiatru i od wielkości cząstek mineralnych. Ziarna mineralne wiatr może transportować w trojaki sposób:
- suspensja
- wlec po powierzchni
– saltacja

v Misy deflacyjne – formy wklęsłe o długości do kilkunastu kilometrów i głębokości do kilkudziesięciu metrów. Jest to forma, która powstaję w miejscu, z którego został wywiany materiał. Największe zauważono na Pustyni Namib.

v Ostańce deflacyjne – formy wypukłe o stromych stokach i płaskich szczytach, zbudowane z piasków lub iłów, które powstają na skutek nierównomiernego wywiewania materiału skalnego

v Bruk deflacyjny – to pokrywa zbudowana z odruchów skalnych, leżących na osadach piaszczystych. Powstaje na terenach zbudowanych ze skał różnoziarnistych na skutek wywiewania materiału drobniejszego (aby wywiać materiał wiatr musi wiać z odpowiednią prędkością. Jeśli podłoże jest zbudowane z materiału różnoziarnistego to wiatr zabiera tylko drobny materiał – ciężkiego nie może unieść. Bruk ten jest więc skałkami, które nie poddały się działalności wiatru). Bruk deflacyjny pokrywa pustynie kamieniste

v Złoża eoliczne – powstają często na obszarach nadmorskich lub nadrzecznych, gdy wiatr wywiewa materiał cięższy a lżejszy pozostawia. Do tego typu złóż należą np. piaski złotonośne w Australii

- trzy rodzaje transportowania:

* Trakcja – transport ziarenek przez toczenie i poślizg (po podłożu)

* Saltacja – transport przez skoki (ziarenko unoszone w powietrzu spada na podłoże unosząc kolejne ziarenko itd. Jest to podobne do gry w pchełki)

* Transport w masie powietrza – np. burze piaskowe czyli Suspensja – transport materiału w zawiesinie, są one zawieszone w powietrzu

KORAZJA - jest to zjawisko polegające na tym że powierzchnie skał są rysowane, polerowane, drążone i ścierane przez twarde ziarna mineralne (głównie kwarc).

v grzyby skalne – forma w kształcie grzyba, która powstaje na skutek tarcia materiału skalnego o podłoże zbudowane ze skał litych. Najwięcej materiału wiatr transportuje przy gruncie dlatego skały właśnie w dolnej partii są najbardziej wyszlifowane

v łuki skalne – występują np. w Parku Narodowym Arches w USA. Tworzą się na obszarach, gdzie wiatry wieją często w tym samym kierunku. Korazji ulega środkowa część skały. Reszta – tworzy łuk

v graniaki - są to niewielkie okruchy skał wyszlifowane piaskiem na powierzchniach oddzielonych ostrymi krawędziami. W Polsce są to kamienie polne wyszlifowane w charakterystyczny sposób przez wiatr

(okruch skalny o dwóch lub więcej powierzchniach oszlifowanych i wypolerowanych przez piasek transportowany wiatrem, oddzielonych od siebie krawędziami, czyli graniami.)

v jardangi – są to ostre grzbiety oddzielone bruzdami, powstałymi na skutek korazji w skałach o niskim stopniu scementowania. Powstają na obszarach o stałych kierunkach wiatrów. Największe skupienie tych form występuje na Pustyni Lut w Iranie. Ich długość wynosi do 150 km a wysokość do 200 m

Wydmy – formy w kształcie łuku zbudowane z piasków. Stok dowietrzny jest długi i płaski. Stok zawietrzny jest krótki i stromy. Do podstawowych rodzajów wydm zaliczamy:

a) barchany – wydmy powstające na obszarach suchych. Ich ramiona szybciej poruszają się niż środek (na środku jest więcej piasku). Barchany mają około 30 metrów wysokości 500 metrów długości.. Występują na ergach (pustyniach piaszczystych) i należą do wydm ruchomych (np. w Środkowej Azji przemieszczają się obszarami prędkością ok. 10 do 20 metrów na rok)

b) wydmy podłużne – tworzą się gdy materiału jest dużo a siła wiatru jest umiarkowana. Występują na pustyniach piaszczystych (wyglądają jak kilka barchanów ustawionych jeden za drugim)

c) wydmy paraboliczne – występują na obszarach, gdzie wody gruntowe zalegają płytko a na powierzchni występuje nieciągła pokrywa roślinna. Szybciej porusza się środek wydmy gdyż ramiona przytrzymywane są przez kępy trawy.

d) Wydmy poprzeczne – powstają na wybrzeżach morskich. Są to ciągi wydm poprzecznych połączonych ramionami

e) Wydmy gwiaździste – są to pagórki o nieregularnych kształtach. Tworzą się na obszarach, gdzie wieją

wiatry z różnych kierunków. Są to wydmy stałe. Na Saharze pełnią rolę drogowskazów.

v Ripple marki – zmarszczki na powierzchniach piaszczystych. Formy krótkotrwałe, które ulegają transformacji, gdy zmienia się kierunek wiatru. Tworzą się na stokach dowietrznych wydm.

v pokrywy lessowe - uformowały się z pyłu na przedpolach pustyń oraz na przedpolach dawnych lądolodów. Pył wywiany z przedpola Lodowca Skandynawskiego utworzył pokrywy lessowe na przedpolu Karpat, Alp, na obszarze Ukrainy i Pogórza Kazachskiego. Pokrywy lessu w Chinach są natomiast współczesne - tworzone są z materiału wywiewanego z pustyń Azji Środkowej

CZYNNIKI EGZOGENICZNE

Są to czynniki zmienności powierzchni Ziemi, które powstają i działają na powierzchni. Ich działaniu sprzyja wietrzenie – proces przygotowujący skały do działania czynników zewnętrznych np.  DZIAŁALNOŚĆ LODOWCÓW, LĄDOLODÓW, WÓD FLUWIOGLACJALNYCH I WIETRZENIA MROZOWEGO W WARUNKACH KLIMATU PERYGLACJALNEGO

1.       Działalność tych czynników zachodziła zarówno w przeszłości geologicznej Ziemi, jak i obecnie. Zlodowacenia miały miejsce m.in. w karbonie w erze paleozoicznej oraz w plejstocenie w okresie czwartorzędowym. To ostatnie zlodowacenie jest szczególnie ważne przy zrozumieniu form ukształtowania powierzchni Polski, ponieważ lądolód który wówczas powstał w Górach Skandynawskich czterokrotnie nasunął się na teren naszego kraju. Obecnie działalność w/w czynników zachodzi przede wszystkim na Antarktydzie, Grenlandii oraz zlodowaconych pasmach górskich wszystkich kontynentów.

2.       Działalność lodowców możemy podzielić na:

a) egzarację – jest to działalność niszczącą, polegająca na zdzieraniu powierzchni skalnej przez przesuwający się lód lodowcowy. Zjawisko to zachodzi przede wszystkim podczas transgresji lądolodu, kiedy to alimentacja (nagromadzenie śniegu) jest większe od ablacji (czyli jego topnienia)

b) transport materiału skalnego, który następuje na lodzie, w lodzie i w części spągowej lodowca. Materiał skalny pochodzi ze skał budujących podłoże, jest przynoszony z lawinami oraz spada na lód z nunataków, czyli skał w pobliżu lodowca – wystających ponad lód i narażonych na bardzo silne wietrzenie mrozowe.

Materiał skalny znajdujący się w lodzie lodowcowym nazywamy moreną.

v Materiał transportowany na powierzchni lodowca i pochodzący głównie z lawin oraz z odpadania skał z nunataków to morena supraglacjalna

v Materiał w spągu (dolnej części) lądolodu jest wyrywany z podłoża. Nazywamy go moreną subglacjalną

v Materiał w środkowej części lądolodu pochodzi z dwóch pierwszych moren – z supraglacjalnej na skutek wytapiania się, z subglacjalnej – przemieszczany jest szczelinami w górę w czasie ruchu lodowca

c) akumulację, czyli działalność budującą. Polega ona na zostawianiu na podłożu materiału skalnego niesionego przez lodowiec (lądolód). Zjawisko to następuje przede wszystkim podczas stagnacji, która zachodzi gdy alimentacja śniegu jest równa jego ablacji (lodowiec „stoi”) oraz w czasie recesji (deglacjacji) gdy lód się topi (alimentacja jest mniejsza od ablacji).

4.       Formy polodowcowe powstają w czasie działalności niszczącej i budującej lądolodu (lodowca). Oprócz nich powstają formy związane z działalnością wód roztopowych, czyli fluwioglacjalnych, które powstają na skutek topienia się lodu oraz formy związane z panującym na obszarze zlodowacenia bardzo mroźnym, suchym klimatem zwanym klimatem peryglacjalnym. Z jego obecnością związane jest wietrzenie mrozowe. Podlegają mu skały, które nie są przykryte lodem oraz obszar znajdujący się w pobliżu lodowca.

5.       Lądolody zajmują bardzo duże tereny. Lód rozchodzi się we wszystkich kierunkach a ukształtowanie powierzchni nie ma większego wpływu na rozchodzenie się czaszy lądolodu. Nie są jednak w stanie pokonać wysokich łańcuchów górskich, dlatego formy polodowcowe, które powstają na skutek lądolodów znajdujemy przede wszystkim na nizinach. Jednocześnie ze zlodowaceniami kontynentalnymi, na skutek oziębienia się klimatu i obniżenia granicy wiecznego śniegu, w górach powstają lokalne lodowce górskie, które są znacznie mniejsze, a ich kształt zależy od ukształtowania powierzchni. Część form polodowcowych na nizinach i w górach jest taka sama - są jednak wyjątki.

6.       Jedna z teorii mówi, że oziębienie klimatu jest związane z ruchem precesyjnym osi ziemskiej oraz ze zmianą orbity ziemskiej. Precesją nazywamy zmianę kąta nachylenia osi ziemskiej do ekliptyki (jest to płaszczyzna orbity ziemskiej) . Oba te zjawiska występują cyklicznie.

7.       ty powinny znaleźć się schematy budowy lądolodu i lodowca dolinnego – o typach lodowców czytaj na lekcji pt. Lodowce i lądolody kuli ziemskiej w dziale: Hydrosfera

8.       W tabeli przedstawiono formy polodowcowe.