torun.doc

Poniższy tekst pokazuje historię Torunia oraz jego rozwój i status w różnych momentach dziejów w stosunku do swojego sąsiada – Bydgoszczy. Ma charakter informacyjny. Nie stawia tezy o funkcjonowaniu nieustannych czy pogłębiających się, „odwiecznych” animozji między miastami, wyrosłymi w tak odmiennej historii i kulturze, a jedynie przedstawia fakty historyczne i cytaty z literatury naukowej, opisujące stosunek jednego miasta do drugiego i znaczne dysproporcje i różnice między nimi. Z oczywistych więc względów nie można przedstawić tu wszystkich wątków i zagadnień historycznych (z różnych, nie związanych z tematem dziedzin życia), a jedynie te, które odnoszą się do kontekstu toruńsko-bydgoskiego.
Tekst z założenia nie jest antybydgoski, nie ma urażać nikogo, nie ogłasza nowych opinii, nie ma na celu wprowadzania nowych, kolejnych nieporozumień, animozji, konfliktów, sporów (o których niemal na co dzień informują lokalne media na domiar epatując krzykliwymi i chwytliwymi tytułami). Informacje historyczne tu zawarte mogą natomiast być „szokujące” lub „rewelacyjne” czy wręcz niewiarygodne jedynie dla osób, które historii jeszcze nie poznały lub znając ją pobieżnie nie mają pełnego i szczegółowego obrazu. Jednak poznać historię warto (także z naukowych opracowań historycznych), aby wiedzieć na jakim tle lansuje się w ostatnim czasie „metropolię toruńsko-bydgoską” (czy jak wolą w Bydgoszczy „bydgosko-toruńską” albo „bydgoską”).

Tekst ten nie jest pierwszym, jaki traktuje o stosunkach toruńsko-bydgoskich na przestrzeni stuleci. Znane są opracowania zawodowych historyków (toruńskich, jak i bydgoskich) próbujące ustalić wielowiekowe wzajemne zależności rozwoju obu miast, wpływ jednego na drugie oraz różnice między nimi, publikowane w kilku wydawnictwach, zarówno toruńskich, jak i bydgoskich. Stosowna literatura, która była pomocna w przygotowaniu niniejszego opracowania znajduje się niżej. Tekst poniższy nie ma też udokumentować konfliktów między miastami, ani jednoznacznie określić czasu ich powstania, nasilania, gdyż problemem „nieustającego konfliktu” zajął się już prof. Ryszard Sudziński w opublikowanej pracy pt. „U źródeł konfliktu między Bydgoszczą i Toruniem”, gdzie przedstawiając zbitkę wybranych faktów popierających tezę o czasie i źródłach konfliktu wskazuje na początek antagonizmu okres zaborów.

O świetności, wielkości i bogactwie Torunia – tego jednego z kilku największych i najważniejszych miast dawnej Rzeczypospolitej - w całej jego historii przedrozbiorowej decydowało przede wszystkim położenie na skrzyżowaniu ważnych i dalekosiężnych, europejskich szlaków kupieckich oraz polityczne znaczenie Torunia wynikające z licznych uprawnień i przywilejów królewskich (zwłaszcza tzw. przywilejów kazimierzowskich z 1457 r.), określających podstawy prawne jego niezależności i gospodarki aż do II rozbioru w 1793 r., a tym samym jego wielkie znaczenie historyczne. W tymże roku nastąpił definitywny koniec toruńskiej „republiki mieszczańskiej”. Toruń, dotąd jedno z największych i najbogatszych miast Rzeczypospolitej, pod zaborem pruskim został zniszczony gospodarczo, pozbawiony tych wszystkich elementów, które dotychczas determinowały jego rangę i stał się wielką twierdzą nadgraniczną, której obostrzenia efektywnie hamowały rozwój miasta. Wówczas właśnie, zapoczątkowana jeszcze przez króla pruskiego Fryderyka II po I rozbiorze w 1772 r., systematyczna aktywizacja niedalekiej Bydgoszczy miała doprowadzić do jej rozwoju i przeciwstawienia dwóm silnym polskim ośrodkom: Toruniowi i Gdańskowi, później do stworzenia z niej „silnego bastionu niemczyzny na wschodzie”. W ten sposób Bydgoszcz stała się dużym ośrodkiem i częściowo zajęła dotychczasowe znaczenie Torunia. Po odzyskaniu niepodległości w 1920 r. Toruń zaczął odzyskiwać utraconą pozycję, a usytuowanie tu siedziby władz województwa Pomorskiego stało się poważnym czynnikiem miastotwórczym, w pewnym stopniu rekompensującym jego przedrozbiorową rangę. Ten stan natomiast zakończył się już w 1945 r., kiedy względy polityczne po II wojnie światowej zadecydowały o sprowadzeniu Torunia do rangi miasta powiatowego (w pierwszych dziesięcioleciach przeżywającego stagnację gospodarczą i uwstecznienie administracyjne i kulturalne) na rzecz bardziej proletariackiej, uprzemysłowionej jeszcze przez zaborcę pruskiego Bydgoszczy. „Ponieważ Bydgoszcz jest miastem robotniczym (...) przeto słusznym było nasze założenie, że te najwyższe władze administracyjne powinny być pod stałą kontrolą mas pracujących…” – argumentowano tę decyzję.

Bliskie sąsiedztwo obu miast (odległość niecałe 50 km) niemal od zawsze stanowiło przyczynę wzajemnej konkurencji i rywalizacji, zwłaszcza ze strony Bydgoszczy, która w wiekach poprzednich - do okresu niszczących ją wojen szwedzkich w połowie XVII w. - dążyła do dorównania Toruniowi pod względem gospodarczym, ekonomicznym i przez to cywilizacyjnym.
Znane dziś szeroko w Polsce nie zawsze pozytywne relacje toruńsko-bydgoskie (będące bodaj najgłośniejszymi i nie mającymi stosownego odpowiednika wśród pozostałych polskich miast) mają podłoże większe i nie sprowadzają się jedynie do animozji kibiców żużlowych z Torunia i z Bydgoszczy. Chodzi tu przede wszystkim o dominującą rolę i znaczenie w regionie, a co za tym idzie prestiż i rozwój gospodarczy.

Każde z obu miast powstało w innej rzeczywistości politycznej i prawnej, jakby „w innym celu”. Rozwijało się w innych warunkach państwowych, ustrojowych i cywilizacyjnych. W czasie 775 lat istnienia Torunia i 662 lat istnienia Bydgoszczy oba miasta rozdzielone były granicami państw, prowincji, województw, diecezji, regionów etnograficzno-kulturowych, a także granicami naturalnymi: pasem lasów, wydm, podmokłych łąk i Wisłą.
Toruń początkowo jako ośrodek krzyżacki, obdarzony odpowiednimi przywilejami „zachęcającymi” do osiedlania się i tworzenia napędu i siły nowego państwa krzyżackiego stał się od razu potężnym i bogatym miastem handlowym, także posiadającym ogromne znaczenie polityczne i artystyczne, oddziaływujące na obszar całego państwa. Kujawskie miasto Bydgoszcz powstało później jako niewielki gród pod zamkiem, niedaleko polsko-krzyżackiej granicy, aby strzec tej granicy przed zapędami krzyżackimi, a w dalszej kolejności aby podważyć potęgę Zakonu, tym samym pośrednio Torunia. Bezskutecznie w gruncie rzeczy. Następnie, po II pokoju toruńskim, choć oba miasta formalnie leżały już w jednym państwie – polskim - to znowu funkcjonowały w odmiennych warunkach prawno-ustrojowych: Toruń – jedno z trzech tzw. wielkich miast pruskich wyróżniające się wyjątkowym statusem prawnym i politycznym, ogromną liczbą przywilejów królewskich dających mu w wielu względach właściwie nieograniczoną autonomię i możliwość ekonomicznego rozwoju, Bydgoszcz – pod względem prawnym na równi z pospolitymi miastami Rzeczypospolitej. Toruń – miasto wielkiego rozkwitu kultury i sztuki artystycznej renesansu, Bydgoszcz – miasto w żadnej mierze nie równające się z taką kulturą i cywilizacją.

Dzisiejsza ranga i wielkość Torunia nie odpowiada jego potencjałowi historycznemu i jego doniosłej roli historycznej. Rola ta została zauważona m.in. w raporcie nominującym toruński zespół staromiejski do wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO, w którym stwierdza się m.in., że Toruń był związany z wieloma wydarzeniami o ogromnej wadze i znaczeniu historycznym. Odegrał ważną rolę w chrystianizacji i kolonizacji Prus, był głównym pośrednikiem w hanzeatyckim handlu z Europą wschodnią, był też w tej części Europy najważniejszym ośrodkiem kształtowania się poczucia tożsamości stanowej mieszczaństwa oraz miejscem podpisania Traktatu Toruńskiego w 1466 r. Do kryteriów nominacyjnych, poza zachowaną cenną architekturą stanowiącą wybitne dzieło ilustrujące okres historyczny zaliczono też m.in. historię średniowiecznego miasta, szczególnie jego idee naukowe i znaczenie miasta dla regionu oraz fakt bycia wspaniałym przykładem średniowiecznego miasta-portu rzecznego w swej historii łączącego Polskę, Niemcy, Prusy, Skandynawię i Litwę.

Historyczne znaczenie Torunia wyraża się między innymi liczbą i rangą wydarzeń i procesów historycznych tutaj się dziejących i wpływających na kształtowanie losów i kultury kraju.
Rozpoczęta Toruniem i w Toruniu krzyżacka kolonizacja i chrystianizacja Prus doprowadziła do powstania potężnego państwa krzyżackiego, którego stosunki z Polską przez trzy stulecia kształtowały historię tej części Europy. Zachowane do dziś podstawowe elementy dziedzictwa kulturowego Torunia powstały przede wszystkim właśnie w okresie krzyżackim, kiedy miasto będące głównym pośrednikiem w hanzeatyckim handlu z Europą wschodnią, było też w tej części Europy najważniejszym ośrodkiem kształtowania się poczucia tożsamości stanowej mieszczaństwa. Mieszczaństwa w znacznej mierze niemieckojęzycznego, które samo zdecydowało o pozbyciu się uciążliwości krzyżackiej: na początku XV w. Toruń stał się przywódcą opozycji antykrzyżackiej, miastem, w którym w 1411 r. zawarto I pokój toruński, a wkrótce, w 1454 r., Toruń stał się inicjatorem zbrojnego powstania i polsko-krzyżackiej wojny 13-letniej. Wojny, w której Toruń grał rolę „czołowego ośrodka dla stanów pruskich, a także dla królewskiej władzy polskiej, która traktować miała miasto wręcz jako swoją rezydencję czy rodzaj kwatery głównej w toku wojny. W konsekwencji do Torunia przybywać miały różnorodne poselstwa zagraniczne z papieskimi legatami na czele, które podejmowały murach miasta różnorodne inicjatywy mediacyjne” (Marian Biskup: „Historia Torunia” t. 2, cz. 1). Wojny prowadzonej przy ogromnym finansowym i fizycznym zaangażowaniu Torunia, którego wielkość wsparcia strony polskiej wyniosła prawie 200 tys. grzywien, tj. kwotę równą dochodom ówczesnego Krakowa w ciągu 80 lat, a Poznania w ciągu 270 lat! Wojny zakończonej w końcu w 1466 r. II pokojem toruńskim, otwierającym zupełnie nowy rozdział w historii Polski i Torunia samego, który odtąd otrzymawszy liczne przywileje określające jego status prawno-ustrojowy, doznawał „złotego wieku”, stając się – jak za czasów krzyżackich – czołowym miastem państwa; symbolicznym i prestiżowym podkreśleniem wyróżnienia Torunia był przywilej królewski z 1506 r. pozwalający miastu na używanie po wieczne czasy czerwonego wosku pieczętnego - koloru będącego atrybutem królewskim.
To właśnie to miasto ma ogromne znaczenie nie tylko gospodarcze, ale i polityczne, w tym mieście dalej dzieją się wielkie i znaczące wydarzenia historyczne (w tym nie wymienione niżej 3 sejmy polskie), niektóre ważne dla dziejów Europy:
• od 1459 r. toruńska Rada sprawuje rolę sądu wyższego dla wszystkich miast założonych na prawie chełmińskim,
• w 1521 r. król Zygmunt Stary zawarł w Toruniu z wielkim mistrzem krzyżackim Albrechtem Hohenzollernem ostatni rozejm polsko-krzyżacki, zwany kompromisem toruńskim, zakończony w 1525 r. sekularyzacją Prus Książęcych i hołdem Albrechta Hohenzollerna na rynku w Krakowie (więcej o roli Torunia w stosunkach polsko-krzyżackich tutaj),
• w 1528 r. otworzono w Toruniu ogólnopruską mennicę królewską, wybijającą monetę toruńską, mającą służyć Prusom Królewskim i Książęcym i będącą w obiegu na terenie całej Rzeczypospolitej,
• w 1568 r. założono w Toruniu protestanckie gimnazjum - najświetniejszą uczelnię na terenie Prus Królewskich, wkrótce podniesioną do rangi półuniwersyteckiego Gimnazjum Akademickiego, które w okresie renesansu i oświecenia określało znaczenie Torunia jako wielkiego ośrodka kultury, oddziaływującego poza granice Rzeczypospolitej; w oparciu o drukarnię gimnazjalną i kadrę profesorską tej szkoły tłoczono w Toruniu tysiące druków w szeregu językach o wielkim znaczeniu dla nauki i kultury polskiej,
• w 1586 r. opublikowano w Toruniu pierwsze na świecie czasopismo - rocznik pedagogiczny "Institutio Literata" (o historii czasopiśmiennictwa toruńskiego tutaj),
• w 1629 r. obronna twierdza toruńska, będąca jedną kilku najpotężniejszych w kraju, samodzielnie mężnie stawiła opór atakowi szwedzkiemu, co dało powód do dalszego uhonorowania Torunia przywilejami królewskimi i honorowego wyróżnienia potwierdzającego stałą wierność Rzeczypospolitej („wierność i stałość ogniem doświadczona”),
• w 1645 r. to bogate miasto gościło Colloquium Charitativum - europejski zjazd różnowierców, mający doprowadzić do jedności zwaśnionych wyznań, będący jednym z największych wydarzeń przedrozbiorowego Torunia, które odbiło się szerokich echem w Europie,
• w 1712 r. protestancki Toruń gościł synod ewangelików z Korony i Litwy celem wypracowania polityki pozwalającej na wspólną obronę praw różnowierców i wolności wyznaniowej,
• w 1722 r. ukazał się pierwszy numer niemieckojęzycznego tygodnika Uczone Prusy, będącego pierwszym z serii XVIII-wiecznych toruńskich periodyków naukowych, najwcześniejszych i najbardziej udanych prób wydawniczych w Polsce,
• w 1724 r. znowu cała Europa zwróciła uwagę na wydarzenia w Toruniu, tym razem „tumultu toruńskiego”, którego konsekwencją o mały włos byłaby europejska akcja zbrojna,
• w 1752 r. powstało pierwsze w Toruniu i jedno z pierwszych w Polsce, Towarzystwo Uczone, którego członkowie podjęli pierwsze w Rzeczypospolitej zorganizowane badania nad językiem polskim,
• w 1806 i 1813 r. Toruń stał się areną wydarzeń związanych z napoleońską ekspansją na wschód, ponosząc niestety ogromne zniszczenia i kontrybucje, prowadzące do ekonomicznej ruiny kwitnącego i bogatego kiedyś miasta, „gdzie niegdyś był gwar przemyślnego ludu, gdzie za krocie i krocie w dniu jednym stawały umowy, gdzie błyszczał marmur i złoto…” (Julian Ursyn Niemcewicz),
• w 1858 r. w Toruniu po raz pierwszy na ziemiach polskich wydrukowano „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza,
• w 1867 r. ukazał się pierwszy numer Gazety Toruńskiej - najpoważniejszego organu politycznego Polaków w Prusach Zachodnich,
• w 1872 r. zaborcze władze pruskie podjęły decyzję o rozbudowie twierdzy toruńskiej do kategorii I stopnia, która wkrótce stała się jedną z najpotężniejszych,
• w 1875 r. powstało Towarzystwo Naukowe w Toruniu, skupiające siły intelektualne Pomorza, dziś jedno z najstarszych w Polsce,
• w 1945 r. utworzono w Toruniu pierwszy na północnych ziemiach polskich uniwersytet, o którego zabiegi po raz pierwszy czyniono w 1595 r.

Toruń, jako jedno z trzech tzw. wielkich miast pruskich, posiadał wyjątkowe znaczenie i pełnił czołową rolę w życiu politycznym autonomicznych Prus Królewskich. Biorąc udział w Radzie Pruskiej (późniejszym sejmiku generalnym pruskim) – organie będącym przejawem odrębności ustrojowej prowincji Prus Królewskich od reszty państwa polskiego – Toruń tradycyjnie zajmował pierwsze miejsce przed posłami pozostałych miast: Elbląga i Gdańska. Rada Pruska decydowała o najważniejszych decyzjach prowincji, a żadne istotne decyzje nie zapadały bez współuczestnictwa rajców toruńskich. W toruńskim Ratuszu Staromiejskim znajdowało się Archiwum Ziem Pruskich. Także w poselstwach stanów pruskich do króla udział torunian był niemal regułą. Wyrazem uprzywilejowania Torunia był też udział posłów miasta w głosowaniu na sejmach, z których trzy odbyły się w Toruniu. Prawo udziału w sejmach posiadały tylko: Kraków, Poznań, Lwów, Gdańsk, Wilno i Toruń. Przedstawiciele Torunia - z racji niezależności miasta, którą Toruń zawdzięczał królewskim przywilejom i pozycji gospodarczej - nie brali natomiast udziału w sejmiku województwa chełmińskiego (podobnie jak przedstawiciele Gdańska w województwie pomorskim).
Ponadto wyrazem znaczącej roli Torunia były częste wizyty królewskie w mieście. Były one zarówno dowodem łaski panującego, ale również powodowane udziałem w sejmach, różnego rodzaju naradach, zjazdach politycznych czy częstych akcjach zbrojnych, w czasie których nieraz Toruń stanowił siedzibę całego dworu królewskiego stanowiąc centrum życia politycznego kraju. Jedynie sześciu władców Polski nie gościło w Toruniu, w którym do okresu rozbiorów łącznie odbyło się ok. 55 wizyt królewskich.

Wielkie i bogate ośrodki miejskie zawsze były pierwszymi, które tworzyły i stosowały nowości techniczne i inne rozwiązania nowatorskie, decydujące o wysokim stopniu swojego rozwoju cywilizacyjnego. Także i Toruń w okresie krzyżackim i staropolskim, należący do dużych centrów mógł sobie pozwalać na śmiałe i kosztowne rozwiązania podnoszące splendor miasta i świadczące o jego sile, możliwościach i niezależności.
• Już w 1259 r. świadome i coraz bardziej niezależne mieszczaństwo Torunia zdołało na własną prośbę uzyskać od Krzyżaków zezwolenie na budowę domu kupieckiego (sukiennic; instytucji związanej z handlem dalekosiężnym), co było przełomowym wydarzeniem w gospodarce finansowej miasta. „Przez okres trzydziestu ośmiu lat był Toruń jedynym miastem w państwie krzyżackim, które uzyskało taki przywilej. Godny uwagi jest fakt, że podczas gdy Kraków i Wrocław, jak również wiele miast na terenie Niemiec, dopiero z czasem wykupywało urządzenia targowe z rąk suwerena – toruński dom kupiecki był od samego początku instytucją miejską” (Eugeniusz Gąsiorowski: „Ratusz Staromiejski w Toruniu”).
• Również toruńska wieża ratuszowa z 1274 r. jest najstarszą z wież rynkowych na terenie środkowej i wschodniej Europy i nawiązuje do swoich wzorów – belfortów (beffroi) z miast flandryjskich, z którymi bogate kupiectwo toruńskie utrzymywało ścisłe kontakty handlowe. „Stałe kontakty, a częstokroć i wielokrotne pobyty toruńczyków w głównych centrach handlowych i kulturalnych zachodniej Europy z pewnością nie pozostały bez wpływu na nich samych. Biorąc udział w życiu miast flandryjskich i hanzeatyckich poznawali i przyswajali sobie ich wysoką kulturę; przywożone stamtąd dzieła znaleźć można w kościołach toruńskich. Z pewnością imponowały im też widziane tam monumentalne budowle i jest zupełnie zrozumiałe, że pragnęli podobne wznosić we własnym mieście. Ratusz Staromiejski jest tego najlepszym przykładem. (…) Względy reprezentacyjne – budowa gmachu na miarę ambicji i możliwości bogatego kupieckiego miasta – nie mogły nie odegrać ważnej roli przy opracowywaniu jego projektu.” (Eugeniusz Gąsiorowski: „Ratusz Staromiejski w Toruniu”).
• Ten obszerny gotycki gmach Ratusza nie odpowiadał już wzrastającym potrzebom Torunia na przełomie XVI i XVII w., kiedy miasto przeżywało kolejny okres swej świetności. Dlatego w latach 1602-05 rozbudowano Ratusz o jedno piętro oraz wspaniale i niezwykle bogato wyposażono jego wnętrza. Na takie przedsięwzięcie mogło sobie pozwolić tylko zamożne miasto. Więcej tutaj.
• W 1343 r. w nowomiejskim kościele św. Jakuba umieszczono pierwsze na Pomorzu organy, również zastosowanie w tymże kościele sklepienia gwiaździstego należy uznać za niezwykle twórcze, a w tych wymiarach najwcześniejsze w środkowo-wschodniej Europie (dopiero z Torunia motyw ten przechodzi do zachodnich Niemiec).
• Chociaż pierwsza pisana wzmianka o istnieniu w Toruniu wodociągów - świadcząc o ich wczesnym powstaniu - pochodzi z 1399 r., to jednak już z drugiej ćwierci XIV w. ze źródeł archeologicznych znane są najstarsze dotąd w Toruniu wodociągi, jedne z pierwszych na ziemiach polskich.
• Do dziś zachowany około kilometrowej długości fragment toruńskich murów obronnych jest pozostałością dawnego ich 4-kilometrowego obwodu. Toruńskie ceglane mury miejskie budowane już od poł. XIII w. są najstarszymi murami obronnymi w Polsce. Od samego początku istnienia Torunia nadawały mu charakter niezwykle obronnej twierdzy. Walorem podnoszącym w średniowieczu tę obronność były dwa toruńskie barbakany typowe, z których Barbakan Starotoruński z 1429 r. był pierwszym takim obiektem na dzisiejszych ziemiach polskich.
• Słynna dziś toruńska architektura gotycka już w momencie powstawania była wyjątkowa na tych ziemiach, charakteryzowała się rozmachem i wyznaczała nowe standardy. Wspomniany Ratusz Staromiejski dziś zaliczany do najokazalszych i najwybitniejszych osiągnięć europejskiej architektury świeckiej średniowiecza był miejską formą wyrażenia statusu i niezależności bogatego mieszczaństwa. Również jednak – a może przede wszystkim – toruńska gotycka architektura sakralna odznacza się wyjątkową wartością i rangą, wynikającą też z ogromnych finansowych możliwości fundatorów. „Kościół franciszkanów >>> toruńskich [ok. poł. XIV w. – red.] wprowadza nową jakość do architektury Pomorza. Jest to pierwsza na tym terenie hala o tak zawrotnej wysokości. (…) Wielka bryła niemal nierozczłonkowanego korpusu nawowego otwiera nową epokę. (…) Monumentalna hala Mariacka w Gdańsku zapewne także zawdzięcza wiele swoich cech wzorowi świątyni toruńskiej. (…) Wprowadzona w Toruniu koncepcja bryły i wnętrza była atrakcyjna jeszcze sto lat później w przeżywającej rozkwit architekturze nadbałtyckiego emporium [Gdańska – red.], kiedy dokończono tamtejszy kościół franciszkanów.” (Jerzy Domasłowski, Jarosław Jarzewicz, „Kościół Najświętszej Marii Panny w Toruniu”).
• Również toruńska katedra Świętojańska, najważniejszy kościół średniowiecznego Starego Miasta Torunia, odzwierciedlając ambicje bogatego patrycjatu reprezentuje typ tzw. wysokiej hali i jest jednym z największych kościołów. W tymże kościele znajduje się dziś największy w Polsce średniowieczny dzwon Tuba Dei. Odlany przez toruńskiego ludwisarza i zawieszony w 1500 r. do czasu powstania wawelskiego dzwonu Zygmunta była największym polskim dzwonem.
• Rok 1500 przyniósł Toruniowi kolejną wielkomiejską inwestycję, świadczącą o wysokim rozwoju cywilizacyjnym miasta. Oto uruchomiono budowany z przywileju króla Jana Olbrachta z 1495 r. drugi po krakowskim stały i najdłuższy w Królestwie Polskim most na Wiśle.
• Systematycznie rozbudowywana od średniowiecza i udoskonalana twierdza toruńska w wyniku przywileju króla Zygmunta III Wazy z 1590 r. zyskała w następnych dziesięcioleciach formę bastionowych obwarowań i nadal, obok Zamościa, Kamieńca Podolskiego, Gdańska, Malborka i Elbląga należała do najpotężniejszych twierdz w Rzeczypospolitej, budząc respekt wroga.

Na przestrzeni 775-letniej historii Torunia dopiero pruskie działania w czasie zaboru w końcu XVIII i w XIX w. pozbawiły to miasto czołowej roli gospodarczej i politycznej tej części ziem polskich, na rzecz dziś 662-letniej Bydgoszczy, awansującej, dynamicznie rozwijającej się i przewyższającej ludnościowo i gospodarczo Toruń dopiero od niedawna, tj. od połowy XIX wieku, czyli od czasu protekcyjnej działalności zaborczych władz pruskich. Chociaż powstała dopiero wtedy liczbowa przewaga ludności Bydgoszczy nad ludnością Torunia zmalała ze 133% na przełomie XIX i XX wieku do 88% na przełomie XX i XXI, to spadek ten nie jest równoznaczny ze spadkiem jej znaczenia administracyjnego i gospodarczego w regionie.
Spośród średniowiecznych i nowożytnych kilku wielkich miast polskich i europejskich (jak Kraków, Gdańsk, Toruń, Wrocław, Poznań, Warszawa, Elbląg) tylko Toruń i Elbląg straciły swą pozycję, rangę i "wypadły" z grona największych. W przypadku Torunia jego dotychczasową funkcję przejęła w połowie XIX w. Bydgoszcz, w szczęśliwych dla niej okolicznościach zaboru pruskiego i PRL, rozwijająca się przez ponad 150 lat dzięki decyzjom, polityce i strategii pruskiej z jednej strony zmierzającej do stworzenia z niej przeciwwagi dla silnego i dużego Torunia, z drugiej do wzmocnienia ośrodka niemieckiego na wschodzie; następnie – w czasach komunistycznych po II wojnie światowej – po przejęciu władz wojewódzkich z „mieszczańskiego i sprzyjającego ugrupowaniom prawicowym Torunia” (Ryszard Sudziński: „Przemiany terytorialno-administracyjne na obszarze województwa pomorskiego w latach 1920-1975…”) Bydgoszcz znowu faworyzowana przez te władze, często kosztem Torunia, przeżywała okres prosperity, nie mając „nigdy dotąd tak pięknych możliwości rozwoju i rozkwitu jak obecnie” (Józef Kołodziejczyk: „Przewodnik pod Bydgoszczy”), w której dziś znaczna liczba instytucji jest pochodzenia toruńskiego.

i

Założony w 1231 r. przez Krzyżaków Toruń, otrzymawszy prawa miejskie w 1233 r. (jako jedno z kilku pierwszych na ziemiach polskich), właściwie od początku swego istnienia przeżywał okres swej świetności, będąc wielkim europejskim emporium handlowym należącym do Hanzy i największym po Krakowie i Wrocławiu miastem między Bałtykiem a Karpatami, czerpiącym swe zyski stokrotne z dogodnego położenia nad Wisłą, leżącym na granicy między państwem krzyżackim a Królestwem Polskim, gdzie krzyżowały się dalekosiężne szlaki handlowe wodne i lądowe ze wszystkich czterech stron świata; jako śródlądowy port morski był też do końca XIV w. jedynym tak dużym punktem wymiany handlowej między Polską a Zachodem (dopóki Gdańsk nie przejął tej roli), utrzymującym żywe kontakty handlowe i kulturalne z Flandrią, Anglią, Skandynawią, Rusią, Węgrami, Czechami, Wrocławiem i Krakowem. Tylko właśnie Kraków stanowił drugi tak poważny ośrodek miejski. Istnienie dwóch tak silnych miast gospodarczych powodowało z kolei liczne konflikty handlowe, dotyczące np. przyznawanych obu miastom praw składu, wyznaczania dróg handlowych w handlu m.in. miedzią z Węgrami i in.
Przynależność Torunia do potężnego Związku Miast Hanzeatyckich (już od około 1280 r.) umożliwiła miastu uprawianie żeglugi międzynarodowej i prowadzenie handlu morskiego na szeroką skalę i na bardzo dogodnych warunkach. Stąd rosły fortuny patrycjatu toruńskiego i zamożność miasta, a co za tym idzie wyniosła architektura i artystyczna sztuka Torunia. Poza tym hierarchiczne starszeństwo Torunia powodowało iż na zjazdach hanzeatyckich (krajowych i ogólnych) przedstawiciele Torunia zasiadali na pierwszym miejscu przed przedstawicielami Gdańska, Elbląga, Królewca i innych miast pruskich.
Bogaty patrycjat toruński zrzeszony był w specjalnych organizacjach. Już w końcu XIII w. powstała pierwsza korporacja - Bractwo Kupieckie, a w 1311 r. ekskluzywne i prestiżowe Bractwo św. Jerzego, którego siedzibą został zbudowany w 1386 r. reprezentacyjny Dwór Artusa.
O wielkości miasta w zestawieniu z innymi świadczy choćby fakt posiadania od niemal początku swego istnienia ceglanego pierścienia murów obronnych i aż 11 bram miejskich, podczas gdy np. stołeczny Kraków posiadał ich jedynie 8, a Bydgoszcz 3 (z których najstarsza – Kujawska – po raz pierwszy wymieniana jest dopiero w 1523 r.).
Wysokiej randze ekonomicznej Torunia odpowiadał jego rozwój architektoniczny i bogata, monumentalna architektura, zarówno sakralna, jak i świecka.

Toruń był także wielkim centrum sztuki artystycznej, a do końca XIV w. największym, promieniującym na całe państwo krzyżackie. Osiągnięcie takiego statusu było możliwe dzięki przebogatemu patrycjatowi, chcącemu poprzez imponujące inwestycje dorównać Zachodowi. Tutaj więc powstawały dziś zaliczane do najcenniejszych monumentalne obiekty sakralnej i świeckiej architektury gotyckiej, znane po Kurlandię witraże, z którymi równały się tylko krakowskie, złotnicze wyroby cechowe, rzeźby należące do czołowych osiągnięć polskiej plastyki XIV wieku, której najwybitniejszym przykładem jest nieoceniona Piękna Madonna Toruńska, wyznaczająca Toruniowi poczesne miejsce wśród najwybitniejszych dzieł sztuki europejskiej. W związku z żywymi kontaktami handlowymi, a co za tym idzie kulturalnymi z ówcześnie wielkimi centrami sztuki jak Flandria, Czechy, Lubeka wiele dzisiejszych zabytków toruńskich posiada wyraźne wpływy tamtych ośrodków. Wysoką rangą i poziomem artystycznym odznaczają się zachowane do dziś dzieła malarstwa, zwłaszcza ołtarze oraz polichromie, zarówno sakralne, jak i świeckie. Wykazują one nawiązania do najwybitniejszych XIV-wiecznych europejskich warsztatów artystycznych, świadcząc o znajomości wyrafinowanej sztuki oraz o możliwościach finansowych mieszczan, którzy mogą sobie pozwolić  na zaspokajanie tak wygórowanych ambicji. Te monumentalne dzieła malarstwa, tworzone przez kilka prężnie działających toruńskich warsztatów, pojawiają się nie tylko w kościołach, ale także w budynkach świeckich oraz prywatnych kamienicach patrycjuszowskich. Dziś więc ogromnej wartości są unikatowe malowidła ścienne w licznych kamienicach, świadczące nie tylko o możliwościach finansowych, ale i aspiracjach artystycznych bogatego mieszczaństwa toruńskiego chcącego zamanifestować swój prestiż i siłę społeczną, a także o niebywałym wręcz rozwoju tej dziedziny twórczości. W Toruniu dziś znanych jest aż około 20 kamienic wyposażonych w zachowane polichromie gotyckie, a mając na uwadze fakt, że wiele domów zostało już zniszczonych, wiadomo, że jest to niewielki ułamek z dawnej ilości. Spośród zachowanych do najstarszych (ok. 1350 r. i po 1350 r.) należą malowidła w kamienicach przy ul. Żeglarskiej 5, 17/19. Później, w okresie renesansu i baroku powstawać będą m.in. następne podobne dzieła malarskie, dzisiaj pokazujące poziom toruńskiego mieszczaństwa.

Bogactwo średniowiecznego Torunia i jego patrycjatu powodowało, że tu po raz pierwszy na ziemiach krzyżackich pojawiały się nowe myśli, nowinki techniczne i największe przedsięwzięcia: w 1274 r. zbudowano najstarszą w środkowo-wschodniej Europie wieżę murowaną typu beffroi (tj. wieżę ratuszową; wczesne wzniesienie w Toruniu takiej wieży miejskiej miało duże znaczenie moralne dla świadomego swego znaczenia mieszczaństwa i było swoistym przeciwstawieniem zamkowi krzyżackiemu z ...