STOSUNEK WIARY DO ROZUMU W ŚREDNIOWIECZU,
SCHOLASTYKA,
SPÓR O UNIWERSALIA
STOSUNEK WIARY DO ROZUMU W ŚREDNIOWIECZU
· W pierwszych stuleciach epoki chrześcijańskiej Ojcowie zdawali sobie sprawę z różnicy między rozumem a wiarą, między wnioskami nauka i danymi objawienia, ale rozróżnianie rozumu i wiary to nie to samo, co przeprowadzenie wyraźnego podziału między filozofią a teologią.
o Chrześcijanie przede wszystkim wierzyli, a dopiero w drugiej kolejności, kierując się pragnieniem obrony, wyjaśnienia i zrozumienia tego, w co wierzyli, rozwinęli teologię i podporządkowaną jej filozofię.
o → była to postawa wszystkich myślicieli średniowiecznych, którzy przede wszystkim byli teologami→ najpierw wierzyli, później próbowali zrozumieć.
· Pierwsi myśliciele średniowieczni kierowali się zasadą credo, ut intelligam- (wierzę, aby zrozumieć) usiłowali zrozumieć tajemnice wiary przez zastosowanie do nich rozumowej dialektyki. → podwaliny pod teologię scholastyczną.
· Św. Augustyn jako pierwszy przedstawił postulat połączenia wiary i rozumu, wyrażony w formule: „Wierzę, aby zrozumieć; rozumiem, aby wierzyć”.
· Credo, ut intelligam wspólne jest dla św. Augustyna i św. Anzelma.
o Św. Augustyn twierdził (zgadza się z nim Anzelm), że dopuścilibyśmy się zaniedbania, gdybyśmy nie próbowali zrozumieć tego, w co wierzymy.
o → dla św. Anzelma oznaczało to w praktyce zastosowanie dialektyki, czyli rozumowania, do dogmatów wiary nie tyle po to, by pozbawić je tajemnicy, ale by je przeniknąć, rozwinąć i poznać tkwiące w nich implikacje w tej mierze, w jakiej jest to możliwe dla rozumu ludzkiego.
o Św. Anzlem, podobnie jak św. Augustyn, nie przeprowadził wyraźnego podziału między dziedzinami teologii i filozofii.
o → św. Anzelm uważał, że chrześcijanin powinien próbować zrozumieć i ująć rozumowo to wszystko, w co wierzy, w tej mierze, w jakiej to jest możliwe dla ludzkiego umysłu.
· Św. Bonawentura
o Uważał, że nie można wypracować zadowalającego systemu metafizycznego czy filozoficznego, dopóki filozofem nie będzie kierowało światło wiary i dopóki nie będzie on filozofował w świetle wiary.
o → filozof nie może dojść do poznania istnienia Boga bez pomocy objawienia.
o Do poznania prawdy nie wystarczy sama filozofia→ zwykły filozof popada w błąd, kiedy np. dochodzi rozumowo do tego, że istnieje jeden Bóg, ale nie przechodzi do poznania w świetle wiary, iż ta jedność jest jednością Natury w Trójcy Osób.
· Św. Tomasz z Akwinu
o Dokonał wyraźnego podziału między filozofią a teologią.
o Teologia→ przyjmuje jako swoje przesłanki dane objawienia
o Filozofia→ jest dziełem ludzkiego rozumu nieodwołującego się formalnie do objawienia.
o Byłoby możliwe wymyślenie zadowalającego systemu filozoficznego, który w kwestii Boga byłby niepełny, ale nie fałszywy.
§ Św. Bonawentura→ nie, ponieważ sama ta niepełność oznaczałaby w istocie zafałszowanie. Prawdziwa metafizyka bez światła wiary nie jest możliwa.
· Rajmund Lull
o Filozof franciszkański, za cel postawił sobie nawracanie muzułmanów.
o Podkreślał służebny stosunek filozofii względem teologii.
o Porównywał wiarę do oliwy, która nie łączy się z wodą i zawsze wypływa na jej powierzchnię, nawet jeśli zwiększa się objętość wody.
o Uważał rozum za zdolny do tego, by umożliwić akceptację dogmatów wiary.
o Podobnie jak przed nim zrobili to św. Anzelm i Ryszard ze św. Wiktora, wystąpił z propozycją racjonalizacji (w sensie współczesnym) tajemnic wiary.
§ Stwierdzał, że wiara mówi o przedmiotach, których rozum nie może pojąć, ale pragnął pokazać muzułmanom, że chrześcijańskie wierzenia nie są sprzeczne z rozumem i że rozum może sobie poradzić z zarzutami wysuwanymi pod ich adresem.
· Religijna krytyka filozofii
o → przedstawia filozofię jako rezultat pychy rozumu, uroszczenie, w istocie będące fałszem, wymysłem ludzkim, które nie może konkurować z prawdą objawioną przez Boga, przewyższającego wszelkie ludzkie dokonania poznawcze:
o twierdzili tak:
§ Tertulian
§ Bernard z Clairvaux
§ al-Ghazali
SCHOLASTYKA
· Metodologiczny punkt wyjścia scholastyki→ wiara w poszukiwaniu rozumu.
o Św. Anzelm z Cunterbury- fides quaerens intellectum
· → dążenie do racjonalnego wyjaśniania prawd wiary.
o Wiara domaga się swoich racji, a te znajduje w rozumie.
· Scholastycy odwoływali się do rozumu teologicznego, czyli takiego, który będzie oświecony wiarą- ratio fide illustrata.
· W ramach scholastyki rozwijały się różne nurty, nie tylko ściśle związane z analizą rzeczywistości, ale również odwołujące się do duchowego doświadczenia i mistycznego uniesienia, dla osiągnięcia popartej rozumem wizji Boga.
· Dla scholastyki typowe jest przywiązanie do autorytetów:
o Ojców Kościoła w teologii
o Arystotelesa w filozofii
· Oprócz przywiązania do autorytetów, charakterystycznymi cechami metody scholastycznej były:
o Specyficzne słownictwo
§ Człowiek poznaje otaczający go świat poprzez słowa→ ich znajomość jest niezbędna do odczytania porządku rzeczywistości.
§ Świat został stworzony przez Boga poprzez słowo (Pismo Święte) i w słowie się realizuje→ trzeba określić relację pomiędzy słowem, a bytem.
o Dialektyka→ uczyła metody dowodzenia.
o Rola rozumu→ potrzeba uzasadnienia wiary.
· Upadek scholastyki:
o Zaczęła się przeradzać w szczegółowe rozważanie teoretyczne, które w coraz mniejszym stopniu odwoływały się do rzeczywistego świata.
o Nowa fala myślicieli → tendencje nominalistyczne.
o → Wilhelm Ockham i „brzytwa” → „nie mnóżmy bytów ponad potrzebę”→ tama dla rozwoju scholastyki
o → metodologiczny nominalizm→ zapowiedź nowych czasów:
§ rozdzielenie wiary i rozumu
§ odwołanie się do doświadczenia jako podstawowego źródła wiedzy o świecie.
SPÓR O UNIWERSALIA:
· uniwersalia- pojęcia ze swej natury ogólne, przeciwstawne temu, co jednostkowe, oraz transcendentaliom (dotyczącym wszystkiego, co istnieje). Obejmują więcej niż jedną rzecz, ale mniej niż wszystkie rzeczy. Pojęcia ogólne stosują się w sposób neutralny do wielu jednostek.
· Podstawowy problem związany z uniwersaliami:
o Świat jest nam dany jako zbiór rzeczy jednostkowych, podczas gdy wiedza o świecie ma charakter ogólny.
o → jeśli istnieją tylko rzeczy jednostkowe, to jak to jest możliwe, że każda rzecz danego gatunku ma dokładnie te same własności i podlega tum samym prawom?
· → podstawowym problem jest odkrycie relacji między pozaumysłowymi przedmiotami jednostkowymi, a ludzkimi pojęciami ogólnymi.
· Zagadnienie natury uniwersaliów średniowiecze przejęło od Platona i Arystotelesa za pośrednictwem Porfiriusza.
o Porfiriusz w Isagodze stawia trzy pytania dotyczące rodzajów i gatunków:
§ Czy istnieją w przyrodzie, czy też tylko w umysłach jako myśli?
§ Jeśli istnieją w przyrodzie to czy są cielesne, czy bezcielesne?
§ Czy istnieją oddzielnie od rzeczy zmysłowy, czy też raczej w nich?
o Beocjusz przetłumaczył ten tekst na łacinę, dodając kolejne pytanie:
§ Czy kategorie zestawione przez Arystotelesa są gatunkami realnych rzeczy, czy też tylko znaków językowych?
o
· We wczesnym średniowieczu problem uniwersaliów rozpatrywany był ontologicznie:
o Co, jeśli cokolwiek, w rzeczywistości pozaumysłowej odpowiada pojęciom ogólnym w umyśle?
· Podejście psychologiczne do problemu uniwersaliów:
o W jaki sposób powstają nasze pojęcia ogólne?
· Problem uniwersaliów→ epistemologiczny problem stosunku myśli do rzeczywistości.
· Problematyka uniwersaliów swoimi źródłami sięga do dyskusji nad sprowadzeniem i przystosowaniem dialektyki do teologii w ramach scholastyki.
o → pytanie, co właściwie powinno być przedmiotem owej dialektyki, czy realnie istniejące rzeczy, czy też słowa lub pojęcia, utworzone w procesie abstrakcji?
o → problem ten zauważył Roscelin i zadał pytanie o status ontyczny pojęcia ogólnego jako przedmiotu logiki.
· Wiek XI→ wystąpienie Roscelina i późniejsze ustalenia Abelarda→ zagadnienie uniwersaliów skupia się na rzeczowości lub nierzeczowości teologii.
o → jeżeli pojęcia ogólne są jedynie wytworami ludzkiego umysłu i istnieją wyłącznie jako formy mowy, wówczas wszystkie sformułowania dogmatyczne, a w konsekwencji cała teologia oparta jest jedynie na systemie słów (na języku)→ podlega tym samym rozumowi, który analizuje syntaktyczno-semantyczne zależności mowy.
· Pytanie o status ontyczny powszechnika jest fundamentalnym pytaniem związanym z relacją człowieka do świata.
· Realizm skrajny:
o Źródła → tradycja platońska (Platon, Plotyn, św. Augustyn)
o [Platon → status ontyczny idei jest realny; ludzka zdolność poznania opiera się na poznaniu idei- odkrywaniu w świecie tego, co trwałe i niezmienne. Poznanie→ sięganie wiecznych idei, człowiek poprzez świat zmysłowy transcenduje poznanie do świata idei→ poznanie jest anamnezą.]
o Realizm skrajny→ uniwersalia istnieją jako idee.
o Według tej koncepcji nasze rodzajowe i gatunkowe pojęcia odpowiadają rzeczywistości istniejącej poza umysłem w przedmiotach, samoistniejącej rzeczywistości, w której uczestniczą byty jednostkowe.
o → pojęcia istnieją niezależnie od rzeczy bądź jako idee rzeczy, bądź jako wzory rzeczy (idee) znajdujące się w umyśle Boga.
o → status ontyczny uniwersaliów jest realny, mają one swój byt poza umysłem.
o Naiwność tego poglądu:
§ Realizm skrajny zakłada, że jeśli przedmiot, którego odbiciem jest pojęcie, nie istnieje poza umysłem dokładnie w taki sam sposób, w jaki istnieje wewnątrz umysłu, to pojęcie ma czysto subiektywny charakter
§ → czyli jedynym sposobem zachowania obiektywności naszego poznania jest uznanie prostej i dokładnej odpowiedniości między myślą a rzeczami.
o Zwolennicy:
§ Remigiusz z Auxerre
§ Jan Szkot Eriugena
§ Odo z Tournai
§ Wilhelm z Champeaux
· Początkowo był skrajnym realistą, ale pod wpływem krytyki Abelarda, zmienił swoje stanowisko na indyferentyzm.
· Realizm umiarkowany:
o Źródła→ empiryzm Arystotelesa.
o [Arystoteles- pojęcia ogólne mają własny, pozaumysłowy status ontyczny, jednak nie jest on w pełni samodzielny, jak w przypadku platońskich idei. Powszechnik pojawiający się w ludzkim umyśle jest konsekwencją procesu abstrakcji, przez który „wydobywa się” go z konkretnego przedmiotu (substancji) jako istotę].
o Realizm umiarkowany→ uniwersalia istnieją jako formy.
o Według tej koncepcji pojęcia odnoszące się do gatunków i rodzajów istnieją w rzeczach jako formy ujednostkowione przez materię.
o → jeżeli intelekt wyabstrahuje je z doświadczenia zmysłowego, to stają się ogólne.
o W Bogu każda rzecz ma swój jednostkowy wzór.
§ Albert Wielki
§ Św. Tomasz z Akwinu
§ Szkoła ze św. Wiktora
· Nominalizm:
o Źródła→ sofiści, cynicy, cyrenaicy, sceptycy
o Nominalizm→ uniwersalia nie istnieją, są tylko dźwiękami, słowami.
o Według tej koncepcji uniwersalia to tylko jednostkowe dźwięki czy znaki pisane, które wywołują w umyśle określoną reakcję.
o → realnie nie istnieje żadna ogólność.
o → pojęcia to pamięć powtarzających się jednostkowych wyobrażeń.
o → istnieją nazwy ogólne jako skrót dla zbioru nazw jednostkowych.
§ O ile nazwom jednostkowym odpowiadają konkretne przedmioty, o tyle nazwom ogólnym nie są przyporządkowane przedmioty ogólne, ale zbiory przedmiotów jednostkowych.
§ Eryk z Auxerre:
· Jeśli ktoś usiłuje twierdzić, że biel lub czerń istnieją absolutnie i bez substancji, w które tkwią, to nie będzie zdolny wskazać na jakąkolwiek odpowiadającą im substancję, lecz zawsze będzie się odwoływał do białego człowieka lub czarnego konia.
· W jaki więc sposób powstają pojęcia ogólne, jaką spełniają funkcję?
o Ani rozum, ani pamięć nie mogą objąć wszystkich bytów jednostkowych, umysł więc skupia wiele takich bytów jednostkowych i tworzy pojęcie gatunku.
§ Roscelin z Compiegne
§ Wilhelm Ockham:
· Istnieją tylko pojęcia ogólne, które można orzekać o wielu rzeczach, oraz odpowiadające im nazwy.
· Konceptualizm: (stanowisko pośrednie)
o Konceptualizm→ uniwersalia istnieją jako myśli.
o Według tego stanowiska pojęcia ogólne istnieją tylko w ludzkim umyśle jako twory intelektualne, uzyskane w procesie poznania. → mają naturę tylko umysłową, nie są więc ani idealne, ani realne.
o Uniwersalia jako wytwory umysłu mogą być ogólne, ponieważ są myślnym odpowiednikiem poznawanych rzeczy.
o Pojęcia ogólne są konstrukcjami umysłu, ponieważ nie istnieją jako uniwersalia w rzeczywistości pozaumysłowej. Owe konstrukcje umysłowe powstają w wyniku porównania rzeczy i abstrahowania od rzeczy → pojęcia ogólne nie są więc pozbawionej obiektywnej podstawy i odniesienia.
o Zwolennik:
...
damecka1