gracz a. k..pdf

ANNALES

UNIVERSITATISMARIAECURIE-SKŁODOWSKA

LUBLIN–POLONIA

VOL.XX/XXI

SECTIOFF

2002/2003

UMCS,Lublin

MARIAWOJTAK

Gracz AdamaKazimierzaCzartoryskiego

w±wietleanalizystylistycznej

Gracz d’AdamKazimierzCzartoryski`alalumi`eredel’analysestylistique

KomediiAdamaKazimierzaCzartoryskiegopt. Gracz wartopo±wi¦ci¢ana-

litycznestudium,gdy»,cho¢toprzeróbkazRegnarda,stanowiwa»nyskładnik

literackiejspu±ciznytwórcy,atak»eistotneogniwoci¡gugatunkowego.Autor

dziełabył,jakwiadomo,popularyzatorem„sztukirobieniakomedii” 1 dzi¦kiroz-

prawomteoretycznym,ustalaj¡cymregułypoetykigatunku 2 orazdzi¦kitwórczo-

±ciwłasnej. Gracz ,jakpiszeZ.Zahrajówna,to„sztukanajbardziejoklaskiwana

zewszystkichkomediiCzartoryskiego” 3 .W±ródwalorówtegoutworu,wystawia-

negobardzodługo,bowlatach1774–1790,badaczkawymienia:„»ywydialog,

lekkidowcip,[...]aktualno±¢iatrakcyjno±¢tematu” 4 .Istotnywpływnakształt

stylistycznytekstumatak»eto,»ereprezentujeontzw.sztukicharakterowe,awi¦c

utwory,wktórych„zdarzeniadocharakterówstosowno±¢maj¡”,a„intrygapryn-

cypalnemuwysługujesi¦charakterowi” 5 .

Ju»wst¦pnaanaliza Gracza uzmysławia,»epodstawowymrysemstylistycz-

nymutworujestpotoczno±¢,alewswychrejestrachwysokich,preferuj¡cych

elegancj¦,dowcip,celno±¢replik,sugestywno±¢iobrazowo±¢wysłowieniaoraz

1 Zob.D.Ratajczakowa, Komediao±wieconych1752–1795 ,Warszawa1993,s.100.

2 Ibid. ,s.100.

3 Z.Zahrajówna, Wst¦p do:A.K.Czartoryski, Komedie ,Warszawa1955,s.52.

4 Ibid. ,s.53.

5 Cytuj¦za:D.Ratajczakowa, op.cit. ,s.101.

2 MARIAWOJTAK

przewag¦ekspresjipozytywnej.Wnielicznychdialogachdlauprawdopodobnie-

niasytuacjipojawiaj¡si¦składnikiniskiegostylupotocznego,aleniesionaprzez

nieekspresjanegatywnanigdyniejestdosadna.Chc¡cuszczegółowi¢tespostrze-

»enia,postaramsi¦przedstawi¢najwa»niejszewyró»nikistylukomediiCzartory-

skiego,punktemwyj±ciaczyni¡ccharakterystycznedladramatutypywypowie-

dzi. 6 Nawi¡zuj¦przytymdorozró»nie«znanychiutrwalonychwteoriidzie-

ładramatycznegoipraktycepisarskiej,wyodr¦bniaj¡ctekstgłównyididaskalia

(pomijamkontrowersjenarosłewokółtegozagadnienia),ró»norodnetypymono-

logów:monologjakosamodzielnajednostkakonstrukcyjna,wypełniaj¡cascen¦,

monologjakodłu»szawypowied¹jednegopodmiotuwmontowanawstruktur¦

dialoguoraztzw.mowanastronie,któraprzyjmowa¢mo»eform¦monologuna

stronielubzwrotunastronie,iwreszcieform¦najwa»niejsz¡—dialog. 7

Zdotychczasowychustale«badaczywynika,»ewsztukachrealizuj¡cychry-

gorystycznieokre±lonekonwencjegatunkowe(naprzykładregułyklasycznejko-

medii)didaskalianies¡anirozbudowane,anioryginalne. 8 UtwórCzarto-

ryskiegopotwierdzat¦prawidłowo±¢.Pomieszczonywnimtekstpobocznyre-

prezentujetzw.didaskaliascenariuszowe,dookre±laj¡ce:a)ton,inat¦»eniegłosu

orazadresatawypowiedzi(wniektórychwypadkachliczbaparametrówulegare-

dukcji):„cichodoWalera”(146),„doPamﬁlapółgłosem,gło±nodoojca”(147),

„rzewniejszymtonem”(168) 9 ;b)innewyznacznikiekspresji:„płacze”(172);

c)ruchyigestypostaci:„zrozło»onymszlafrokiemchodzizanim”(138),„sia-

dawkrze±le”(139),„bior¡cgozabarki”(152),„całuj¡cEliz¦wr¦k¦”(170),

„kład¡cszybkopieni¡dzedokieszeni”(189).Takukształtowanymdidaskaliom

przypada¢mo»ejedyniefunkcjawspomagaj¡caikonkretyzuj¡cawybraneelemen-

tysytuacji. 10 Nieodznaczaj¡si¦onete»oryginalno±ci¡stylistyczn¡.Wyró»nia

jeraczejwysokistopie«standaryzacjigramatycznej,gdy»tongłosuokre±lasi¦

zapomoc¡kilkuprzysłówków,ruchyigestypostaciza±s¡przedstawianeprzy

u»yciuzda«prostychlubimiesłowowychrównowa»nikówzda«.Wjednejscenie

zaledwieCzartoryskiodchodziodtakukształtowanejkonwencji,nadaj¡czwi¦złe-

mutekstowipobocznemukształtwypowiedziautorskiejocharakterzeepickim:

„Walerywchodziroztargniony,jakczłek,cocał¡nocgrał”(137).

Typemwypowiedzicharakterystycznymzwłaszczadlakomediijestmowa

6 Omo»liwo±ciwprowadzeniainnychperspektywanalizpor.:M.Wojtak, Badanianad

j¦zykiemistylempolskiegodramatu (cz.I), StylistykaIV ,Opole1995oraz ead.,Stylistyczne

ukształtowaniedramatu—zało»eniaanaliz (wdruku).

7 Szczegółymo»naznale¹¢wksi¡»ceA.Stoa, Formywypowiedzidramatycznej ,Toru«

1985. 8 Ibid. ,s.284.

9 Wszystkiecytatypochodz¡zwydania:A.K.Czartoryski, Komedie ,Warszawa1955.Cyfra

wnawiasieoznaczastron¦.

10 Ofunkcjachdidaskaliówzob.A.Sto, op.cit. ,s.285–286.

GRACZ ADAMAKAZIMIERZACZARTORYSKIEGO... 3

nastronie. 11 W Graczu pojawiasi¦jedenrodzajtakiejmowy—zwrot

nastronie,sygnowanywtek±ciezapomoc¡formuły„aparte”.Najcz¦±ciej

funkcjonuj¡wtejrolikrótkiewypowiedzisłu»¡cych—PamﬁlaiReginki,

którzycelnieidowcipniekomentuj¡zachowaniainnychpostaci.ReplikiPamﬁla,

realizuj¡cewnajwi¦kszymstopniukonwencj¦gatunkow¡,przybieraj¡kształt

m¡drychiznacz¡cychstwierdze«,kontrastuj¡cychzarównozrozmiarami,jak

itonacj¡emocjonaln¡replikjegopana,przytłoczonegoci¦»aremnieszcz¦±cia,

jakimjestdlaniegokolejnaprzegranawkarty:

Walery: [...]Ach±licznaElizo,twojeszczególnewzgl¦dysłodzi¢mog¡goryczsytuacjimojej;

donichsi¦udam,ciebiejedyniekocha¢przyrzekam.[...]Najbole±niejszeodnosz¡crazy,gdysobie

wspominammiło±¢,któranasł¡czy,mniejjeczuj¦.

Pamﬁlaparte: Worekpró»ny,miło±¢gór¦bierze,[212–213]

SztukaCzartoryskiegozawierate»zwrotynastroniewspomagaj¡cenajwa»-

niejsz¡intencj¦sceny,awi¦cnaprzykładuwydatniaj¡cejejfarsowycharakter.

Przykłademmo»eby¢rozmowaszuleraOszustowiczazeStaruszkiewiczem,któ-

regoów„nauczycielgrywkarty”bierzezajegosynaWaleregoiwobszernym

samochwalczymmonologuoferujesweusługi,zapewniaj¡coichwysokiejjako-

±ci:

Wolt¦zrobi¢,kart¦zdmuchn¡¢,lisauło»y¢,wymaglowa¢niktlepiejodemnieniepotraﬁ.Te

doskonało±ciwszystkiepanuoﬁaruj¦[...];[150].

Staruszkiewiczreagujenast¦puj¡c¡replik¡:

( aparte )Kartowyprofesor!Rozumie,»ezmoimsynemsprawa.( gło±no )Wszystkiewa¢pan

tedoskonało±ciposiadaszigotowe±udziela¢,achciej»emnieinformowa¢,jakimsi¦todzieje

sposobem,»ewnadgrod¦tychtalentówurz¡dmarszałkowskiniezaprosiłwa¢panajeszcze

zkolegamijegodoskrobaniabłotapoulicachwarszawskich.

Oszustowiczaparte: Jaki»todzikiczłowiek![150].

Pozostałekrótkiewypowiedzi,którezwoliautoramaj¡statuszwrotówna

stronie,odsłaniaj¡emocjebohaterówijednocze±nieichdemaskuj¡,cowida¢

wscenierozmowyOberszt-lejtnantazWalerym,gdziekontrastmi¦dzyreplikami

pierwszegozwymienionychbohaterów—tymizdialoguitymizmowynastro-

nie—pozwalawnimwidzie¢samochwał¦tchórzempodszytego.Porównajmy:

Oberszt-lejtnant: Wieszwa±¢,ktojajestem?

Walery: Niemamtegoszcz¦±cia.

Oberst-lejtnantaparte: No,oberszt-lejtnancie,»ywo»eteraz,jegomo±¢podobnotchórzy.

( gło±no )Jednakwszyscymnieznaj¡ije»eliwa±¢tegoniewiesz,nauczsi¦wa±¢,»ewmie±cie

idworuzabratjestemzewszystkimi,wsz¦dziesi¦podobam—bomgrzeczny,wszyscymniesi¦

boj¡—bomwaleczny.Panowiezowi¡mnieprzyjacielem,akobietkipółkownisiem[194].

11 Ibid. ,s.248–261.

4 MARIAWOJTAK

Ogólniemo»napowiedzie¢,»eautor Gracza nienadu»ywamowynastronie.

Posługujesi¦t¡form¡wypowiedzizgodniezkonwencjamigatunku,dbaj¡c

ostosownefunkcjonalnewyposa»eniereplik,któreznaturys¡sztuczne,gdy»

naruszaj¡tokiporz¡dekdialogu.

Jedn¡zkonwencjonalnychformwypowiedzikomediowejjestmonolog

traktowanyjakowypowied¹postaci,którazostajesamanascenie.Wutworze

Czartoryskiegotegotypuwypowiedzifunkcjonuj¡przedewszystkimwroli

tekstówprzedstawiaj¡cychstanemocjonalnybohatera.Porównajmydlaprzykładu

wypowied¹Walerego(scena10,aktII):

Jest»ena±wiecieczłowiekszcz¦±liwszy?Wracamiserce,któremichciałaodbiera¢,dopełnia

miar¦»yczeniamego,łaskizlewanamnie[171].

Wzgodziezkonwencj¡pozostaj¡tak»etewypowiedzimonologowe,które

słu»¡ujawnianiuzamiarówbohaterawył¡cznieprzedodbiorcamisztuki,czego

wyrazistymprzykłademjestwypowied¹Staruszkiewicza:

Podobnosi¦memubratuniebardzoposzcz¦±ciwrozpocz¦tychmiło±ciach;zechc¦wznieci¢

przeszkody,chocia»bynato,»ebymusi¦sprzeciwia¢.Dwojak¡sobiewtymzakładamrozkosz:

isynao»eni¢,ibratupsot¦wyrz¡dzi¢[149].

Wkonwencjikomediicharakterowejmieszcz¡si¦te»monologi,któresłu»¡

bezpo±redniemucharakteryzowaniupostaci,wyprzedzaj¡cteskładnikiintrygi,

któreilustruj¡wskazanewprostcechybohatera.Porównajmydlaprzykładu

nast¦puj¡cesłowaPamﬁla,dotycz¡cejegopana:„[...]botenWaleryjakwór

dziurawy,nicsi¦wnimnieutrzyma”(137).

Monologiwypełniaj¡cescen¦s¡wo±wieceniowychkomediachnaogół

wielofunkcyjneisłu»¡przedewszystkimspajaniuw¡tkówintrygi,ułatwiaj¡c

odbiór. 12

Mówi¡comonologachniemo»napomin¡¢dłu»szychreplikpowoduj¡cych

monologizacj¦(okre±lenieStoa)dialogu,asłu»¡cychwkomediidotego,by

wprostsformułowa¢dydaktyczneprzesłaniesztuki.Rol¦tak¡pełnimonologowa

wypowied¹Reginki,wygłoszonawobecno±ciPamﬁla,boprzecie»niedoniego

zasadniczoadresowana,wktórejsłu»¡caElizyostrooceniapost¦powaniemłodych

szlachcianek,dozwalaj¡cych,byoichwzgl¦dystaralisi¦kawalerowienieznaj¡cy

galanterii,awi¦ctacy,którzy„nicinnegonieumiej¡,jakprzyj±¢,porwa¢dam¦

zar¦k¦,rozwali¢si¦nakrze±le,zagłuszy¢j¡roz±miawszysi¦jejwuchoztłustej

historyjki,któr¡samipowiedzieli[...]”.Omo»liwo±cizmianytejsytuacji

Reginkawypowiadasi¦wnast¦puj¡cysposób:

12 Szerzejnatentemat:M.Wojtak, Dialogwkomediipolskiejnaprzykładziewybranych

utworówzXVIIiXVIIIwieku ,Lublin1993.

GRACZ ADAMAKAZIMIERZACZARTORYSKIEGO... 5

Alete»itoprawda,»esobietroch¦winnekobiety.Wi¦cejbyichszanowano,gdybysi¦same

bardziejszanowały,gdybyichwzgl¦dybyłynagrod¡grzeczno±ci,przymiotów,uczciwo±ciiodwagi,

mniejgburów,tchórzówiszalbierzówbyłobywPolszcze.[...]lubotoniemodaterazchwali¢ani

Polaka,aninicpolskiego,lubotowieludamnaszychpowie±¢,»eanikocha¢,anibawi¢Polaknie

umie,Polaksi¦jednakdowszystkiegourodził,bylebygoktozach¦ci¢umiał(134).

MonologReginkizyskujewi¦ksz¡mocperswazyjn¡izarazemstajesi¦

narz¦dziemosobliwejgryzodbiorc¡sztukidzi¦kinast¦puj¡cemukomentarzowi

Pamﬁla:„Twojekazanie,kochanko,iostre,idługie”(135).

Ko«cz¡ct¦cz¦±¢rozwa»a«trzebadoda¢,»ewkomediicharakterowejnie

mo»ezabrakn¡¢monologów,wktórychpostaciprzedstawiaj¡si¦jakoosoby

wielkoduszne,szlachetneidobre(por.monologDorantazesceny1.aktuIII,

wktórymwyra»aonzrozumieniedlapost¦powaniaElizyodrzucaj¡cejjego

o±wiadczynyideklaruj¡cejmiło±¢doWalerego)lubjakoczarnecharaktery(por.

monologOszustowiczazesceny10.aktuI.

Najwa»niejsz¡form¡wypowiedzidramatycznejs¡jednakdialogi.Kome-

diastworzyławłasnekonwencjedialogowepreferuj¡crozmowyprzypominaj¡ce

kształtemdialogipotoczne,dostosowanedostatususpołecznegobohaterów.Dia-

logiwsztuceCzartoryskiegonieodbiegaj¡odtegomodelu.Wst¦pnaanalizapo-

zwalamówi¢owieloaspektowychpowi¡zaniachzwzorcemrozmowypotocznej.

Jakwinnycho±wieceniowychutworachkomediowychobserwujesi¦w Graczu

nawi¡zywaniedostrukturydialoguzuwzgl¦dnieniemjegopodstawowychcz¦-

±ci,awi¦cotwarcia,orientacji,przedmioturozmowy,konkluzjiizamkni¦cia. 13

Segmentyowepodlegaj¡te»analogicznymprzekształceniom.Otwarciebyłopo-

mijanelubrealizowanewmimetycznysposób,zapomoc¡formułpowitalnych.

W Graczu zostałyuwzgl¦dnionedwietakieformuły:„Nogi±ciskamwa¢panudo-

brodziejowi”(149),„Kłaniam,mojapani,jak»emisi¦miewasz?”(172).Rzadko

te»pojawiasi¦standardowepo»egnaniewfunkcjizamkni¦ciadialogu:„Adieu!”

(137)—ReginkadoPamﬁla;„Całuj¦r¡czkipanówmoich”(172)—Wygodnic-

kadokilkuosób.Znaczniecz¦±ciejdialog(czasemmonolog)zawieraformuł¦

zapowiadaj¡c¡nadej±cienowejpostaci.Brakjednakjeszczew Graczu skostnia-

łychrealizacjiwrodzaju:„Ale(oto)Xidzie”,„AleotoX”;„Otó»Xidzie”.

Wymienioneschematys¡uzupełnianeododatkoweinformacje,wa»nedlabudo-

waniawizerunkupostacilubkreowaniaintrygi:„Mo±cipanie,dalej»ewnogi!

Tatulonaszidzie.”(144),„Otó»isamidzie,oczymusi¦,widz¦,±miej¡.”(185),

„Siodlarzawidz¦naszego,musiałzw¡cha¢pieni¡dze”(188).

Redukcjamogłaobejmowa¢tak»efaz¦orientacjilubprzeciwnietenwła±nie

segmentdialogubyłnadmiernierozbudowanyiemancypowałsi¦przybieraj¡c

13 Pisz¦natentematbardziejobszerniewrozprawach: Komediiprzeobra»enia,modyﬁka-

cje,transformacje(zarysproblematyki) i Komedioweobrazypotoczno±ci—zarysproblematyki

(wdruku).

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: