ANTYK:
Filozofia:
· jońscy filozofowie przyrody: Tales, Anaksymenes, Anaksymander, Heraklit (powiedział "nie można dwa razy wejść do tej samej rzeki" i "panta rhei" - czyli "wszystko płynie", głoszący, ze podstawą wszelkiego bytu są kolejne żywioły - woda, ziemia, powietrze i ogień,
· Platon, autor kilkunastu dialogów filozoficznych, mówił, że świat jest tylko odbiciem wiecznych idei mających swój własny świat, wykładał to na zasadzie jaskini; "Uczta", "Obrona Sokratesa", "Timajos"
· Arystoteles, podzielił filozofię, pokazał mechaniczną koncepcje budowy świata, realista, wszystko w przyrodzie jest w ruchu i dąży do dobra,
· stoicy, Antystenes z Aten, brak podlegania wszelakim afektom i popędom, "nihil admirari, nihil desperandum" - później Kochanowski to sparafrazował, że "na szczęście wszelakie serce masz mieć jednakie",
· Epikur i hedoniści, życie człowieka ma się skupiać wokół zapewnienia mu przyjemności, Epikur przedkładał jednak nad cielesne przyjemności intelektualne, hedoniści już nie,
Literatura:
Epika:
· Grecja, to Homer i jego eposy, jak "Iliada" i Odyseja", oraz Hezjod piszący o rolnictwie "Prace i dnie" oraz traktat o bogach jak "Theogonia",
· Rzym, to Wergiliusz i jego poemat "Eneida", oraz Owidiuszowe "Metamorfozy",
Liryka:
· Grecja, to czterej poeci, wyznaczający od tego czasu kierunki liryki światowej, Tyrtajos i liryka żałobna, opłakująca, Anakreont, twórca lekkich biesiadnych wierszy, Symeonides piszący o czynach wojennych i Safona, mówiąca o miłości i uczuciach,
· Rzym, Horacy twórca wielu ód, z tego najbardziej znana "Exegii monumentum", wiele innych, jak i ta tłumaczone potem przez Jana Kochanowskiego,
Dramat:
· Grecja, trzej wielcy tragediopisarze: Ajschylos trzy tragedie o Orestesie - "Oresteja", Sofokles "Król Edyp", "Antygona" i Eurypides "Elektra", "Medea",
· komedie greckie, pisane przez Arystofanesa, takie jak "Żaby", "Ptaki", "Rycerze", "Chmury",
· Rzym, komedie pisane przez Plauta,
ŚREDNIOWIECZE
· św. Augustyn, to on pierwszy powiedział, jeszcze przed Kartezjuszem, "myślę więc jestem", mówił o iluminacji, czyli oświeceniu, które zsyła na nas Bóg i o potrzebie szukania go we własnej duszy,
· św. Tomasz, najsilniej podzielił świat na hierarchię kolejnych bytów, gdzie najwyżej stoi Trójca Święta, potem różne rodzaje aniołów, a najniżej ludzie, dowodził istnienia Boga na podstawie świata, mówił o realności stworzenia,
· św. Franciszek, "biedaczyna z Asyżu", jego dotyczą "Kwiatki świętego Franciszka",
· Abelard, autor "Listów do Heloizy" wielki filozof prześladowany za tę miłość, wykastrowany, uczestnik sporu o uniwersalia, czyli o to czy istnieją idee, czy też nie,
· francuskie pieśni głoszące czyny rycerskie, takie jak "Pieśń o Rolandzie", czy "dzieje Tristana i Izoldy", zaś w Hiszpanii powstaje wówczas "Pieśń o Cydzie",
· Villon, autor napisanego w więzieniu "Wielkiego Testamentu",
· Chaucer, "Opowieści Kanterbryjskie" będące skarbnicą obyczajowości średniowiecznej Anglii,
· w Polsce, w liryce pierwsze pieśni maryjne, jak "Bogurodzica" i "Lament świętokrzyski", potem i świeckie "Pieśń o chlebowym stole", motyw tańca śmierci pojawia się w "Rozmowie Mistrza Polikarpa ze śmiercią", również satyra Słoty "Na leniwych chłopów", z języka łacińskiego tłumaczona była między innymi "Legenda o świętym Aleksym", liczne kroniki, z czego najważniejsze pisane przez bł. Wincentego Kadłubka, Gala Anomima, oraz "Roczniki" Jana Długosza,
RENESANS
· Montaigne, twórca formy eseju,
· Morus, w swoim dziele "Utopia" pokazał obraz idealnego państwa,
· Machiavelli, "Książę", cytat, że "w polityce należy być i lwem i lisem", o relatywizmie moralnym pełniących władzę,
· Erazm z Rotterdamu, "Pochwała Głupoty"
· Kartezjusz, "człowiek jest trzciną, ale myślącą, choć ginie, jest łamany, ma przynajmniej tego świadomość", odnowiciel nauki i filozofii, chciał by była ona jak najprostsza,
· dramaty Shakespeare'a, "Romeo i Julia, Makbet, Hamlet, Król Lear, Otello, Poskromienie złośnicy, Ryszard III, Kupiec wenecki" itp...
· Boccacio, "Dekameron" zbiór stu nowel, na podstawie którego rozwinął się ten gatunek,
· sonety pisane przez Petrarkę do Laury, Dantego do Beatrycze, Szekspira,
· wielki poemat mówiący o piekle, czyśćcu i raju napisany przez Dantego Alligieri "Boska Komedia"
· Castiglione - "Dworzanin", na język polski przetłumaczony przez Łukasza Górnickiego,
· w Polsce, poezja polsko-łacińska Krzyckiego, Klemensa Janickiego, jak "Elegia o sobie samym do potomności"
· Mikołaj Rej - "Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem", która ukazała się drukiem w 1543, przekład "Psałterza Dawidowego" (ok.1546), dramaty "Kupiec" i "Żywot Józefa", zbiór kazań "Postylla", "Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego", "Źwierzyniec", "Apocalypsis, to jest Dziwna sprawa skrytych tajemnic Pańskich", "Źwierciadło albo Kstałt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam jako we źwierciadle przypatrzeć",
· Jan Kochanowski, pierwszym znanym wierszem polskim jest "O śmierci Jana Tarnowskiego...do syna jego Jana Krysztofa", poemat "Zuzanna", z pieśnią "Czego chcesz od nas, Panie", Dwie księgi "Pieśni" ( miedzy innymi "Serce roście, patrząc na te czasy", "Chcemy sobie być radzi?", "Pieśń o spustoszeniu Podola", "Pieśń o dobrej sławie", "Pieśń świętojańska o sobótce") z 1589, już po śmierci zbiór "Fraszek" (między innymi "Na swoje księgi, Na Świętego ojca, Do fraszek, O żywocie ludzkim, O kaznodziei, O Kapelanie, Do Hanny, Raki Do gór i lasów") w 1584, na weselu Jana Zamoyskiego miała swą premierę tragedia "Odprawa posłów greckich", w 1579 ukazuje się "Psałterz Dawidów" śmierci kolejnych córek, zwłaszcza Urszulki prowadzą do napisania "Trenów", w 1580,
· Szymon Szymonowic: sielanki "Żeńcy", "Czary",
· Andrzej Frycz Modrzewski, pierwszym jego ważnym dziełem społeczno - politycznym był traktat "Łaski, czyli o karze za mężobójstwo" wydany w 1543 roku. Najważniejszym jednak pismem jest tekst "O poprawie Rzeczpospolitej". Dzieli się on na pięć ksiąg,
· Mikołaj Sęp-Szarzyński, "Rytmy abo Wiersze polskie", oraz prawdopodobnie cykl wierszy miłosnych niepewnego autorstwa,
· Piotr Skarga, mówca, wygłaszał kazania dla króla Jana Kazimierza, pisał żywoty świętych jedno z najważniejszych, z motywem Polski jako tonącego okrętu - "Kazanie wtórne. O miłości ku ojczyźnie i o pierwszej chorobie Rzeczpospolitej, która jest z nieżyczliwości ku ojczyźnie",
BAROK:
Filozofia i nauka:
· Giordano Bruno, pierwszy spalony na stosie, -
· Galileusz, Kopernik i jego "O obrotach sfer niebieskich", -
· Pascal, który sformułował zakład mówiący o Bogu, "Lepiej wierzyć w boga, bo jeśli po śmierci okaże się że go nie ma to nic straconego, a jeżeli będzie to tylko na tym zyskamy", a także "Serce ma swoje racje, których rozum nie pojmie",
· Leibnitz, mówiący o tym, że świat zbudowany jest z niepodzielnych, odrębnych monad,
· Locke, że umysł ludzki stanowi czystą kartę, czyli jest "tabula rasa"
· wielkie eposy Tassa "Jerozolima wyzwolona", Miltona "Raj utracony",
· Cervantes, "Don Kichote z Lamanczy"
· Komedie Moliera, jak "Świętoszek", "Skąpiec",
W Polsce,
· Jan Andrzej Morsztyn, frywolne "Fraszki" (ok. 1645), "Kanikuła, czyli psia gwiazda" (1647), "Nagrobek Otwinowskiemu" (1647), wiersze okolicznościowe i religijne ("Pospolite ruszenie, "Pieśń w obozie pod Żwańcem", "Na Wielki Piątek", "Pokuta w kwartanie"), cykl "Gadek", "Pieśni"(1658), "Lutnia" (1661), tłumaczenia Tassa (1650), "Cyda" Pierre Corneille'a (1660) "Adone" Giambattisty Marina (1661),
· Wacław Potocki, "Ogród fraszek" (1677-95), "Moralia" (1688-96), "Transakcja wojny chocimskiej" (1670), "Poczet herbów szlachty Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego" (1696),
· Daniel Naborowski, "Cnota gruntu wszystkiemu", "Marność dworska", "Krótkość żywota",
· "Pamiętniki" Jana Chryzostoma Paska, jako obraz gawędy szlacheckiej z siedemnastego wieku,
· Jędrzej Kitowicz, "Opis obyczajów", autor "Pamiętników",
· Józef Baka, ksiądz przez wieki uważany za grafomana, "Uwagi rzeczy ostatecznych i złości grzechowej", "Uwagi śmierci niechybnej"., "Nabożeństwo, codzienne chrześcijańskie"
· Listy jakie pisał król Jan III Sobieski do swojej żony Marysieńki
OŚWIECENIE:
· Baruch Spinoza, stwierdził że tylko to jest prawdziwe, co można wyjaśnić rozumowo,
· Immanuel Kant dostrzegł wielką rolę rozumu. Twierdził on mianowicie, że umysł ludzki jest zdolny poznawać przedmioty nawet zanim jeszcze zmysły je dostrzegą, cytat wyjaśniający nazwę epoki "Oświeceniem nazywamy wyjście człowieka z niepełnoletności",
· Denis Diderot twórca i redaktor "Encyklopedii Francuskiej"
· Etienne de Condillac, mówił on o sensualizmie,
· Jan Jakub Rousseau "Nowa Heloiza", twórca sentymentalizmu,
· Francois-Marie Arouet (Voltaire), "Kandyd", gdzie ironicznie nazwał ziemię "najlepszym ze światów", i mówił by "uprawiać swój własny ogródek",
· Ignacy Krasicki, "Bajki" ("Wstęp do bajek" "Malarze", "Kruk i lis", "Szczur i kot", "Wół minister", "Ptaszki w klatce", "Groch po drodze", "Jagnię i wilcy", "Filozof", "Dewotka"), pierwsza powieść polska "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki przez niegoż samego opisane", "Monachomachia", "Satyry" (takie jak: "Do króla", "Pijaństwo", "Żona modna"),
· Franciszek Karpiński, wiersze sentymentalne jak "Laura i Filon", "Tęskność do Justyny na wiosnę",
· komediopisarze - Franciszek Zabłocki, "Fircyk w zalotach", Franciszek Bohomolec "Małżeństwo z kalendarza", Wojciech Bogusławski "Krakowiacy i górale",
· Juliana Ursyna ...
xyu