Stratygrafia
Stratyfikacja archeologiczna – sposób ułożenia warstw ziemi powstałych w wyniku działalności człowieka. Kształtowany przez zmiany charakteru materiału deponowanego na powierzchni ziemi lub przez zmiany warunków depozycji. Stratyfikacja archeologiczna obejmuje jednostki utworzone przez depozycję (warstwy), jak i powstałe w wyniku kopania w ziemi (jamy)
Stratygrafia archeologiczna – badanie stratyfikacji archeologicznej. Dotyczy relacji pomiędzy warstwami wraz z próba określenia ich pochodzenia i ewentualnej funkcji
Zasady stratygrafii archeologicznej – odnoszą się do stanowisk, na których stratyfikacja w przeważającej mierze jest pochodzenia antropogenicznego.
Zasady stratygrafii geologicznej – odnoszą się do stanowisk złożonych prawie wyłącznie ze stratyfikacji przyrodniczej lub geologicznej.
Prawo superpozycji (nadlegania)
W czasie tworzenia się złóż warstwy leżące niżej powstawały wcześniej niż warstwy leżące wyżej.
Prawo superpozycji (archeologia)
W obrębie uformowanej w sposób pierwotny (bez późniejszych przekształceń) serii warstw i styków, wyższe jednostki stratyfikacji są młodsze, a niższe starsze.
Prawo pierwotnej horyzontalności
Warstwy uformowane pod wodą mają generalnie horyzontalne powierzchnie
(zatem warstwy, które obecnie mają powierzchnie pochylone, musiały podlegać ruchom w okresie późniejszym)
Prawo pierwotnej ciągłości
Każdy depozyt był pierwotnie kompletny (bez odsłoniętych krawędzi), a więc stwierdzanie obecnie krawędzi świadczy o erozji lub dyslokacji depozytu
Prawo następstwa gatunków zwierzęcych (prawo identyfikacji warstw przez skamieniałości)
Wyróżniające się skamieniałe szczątki, z następujących po sobie epok życia zwierzęcego na Ziemi mogą określać relatywne sekwencje depozycji, zwłaszcza jeśli warstwy uległy przemieszczeniu lub odwróceniu (nie są zgodne z prawem superpozycji)
Rewolucje” w stratyfikacji archeologicznej:
- Moment, kiedy człowiek „nauczył się” kopać – intencjonalnie, zgodnie z preferencjami kulturowymi
- Przejście do osiadłego trybu życia,
- Urbanizacja
Ważne nazwiska:
1800 – John Frere – powiązanie skamieniałości z wytworami ludzkimi
Ok. 1820 – C.J.Thomsen – zorganizowanie wystawy, zgodnie z teorią trzech epok
Ok. 1850 – J.J.Worsaas – podział epoki kamienia na paleolit i neolit
1922 – Mortimer Wheeler – pierwszy rysunek przekroju – wyodrębnienie warstw i styków – kamień milowy archeologii
1952 – Kathleen Kenyon – teoria, ze koncepcja stratyfikacji musi objąć również jamy, rowy i inne tego typu obiekty.
Proces stratyfikacji
Wszystkie formy stratyfikacji są rezultatem cykli erozji i depozycji. Proces stratyfikacji archeologicznej jest mieszanką przyrodniczych wzorów erozji i depozycji, splecionych z antropogenicznymi zmianami krajobrazu wskutek działań zagłębiających i nadbudowujących.
Stratyfikacja archeologiczna
Naturalna erozja i akumulacja uzupełniane są intencjonalnym kopaniem i preferencyjną depozycją.
Jest złożona z depozytów i styków
Akumulacja szczątków kulturowych jest determinowana przez trzy podstawowe czynniki:
Depozyty (warstwy) jako jednostki stratyfikacji archeologicznej
Warstwa to podstawowa forma występowania depozytów. Cechą charakterystyczną warstwy jest niewielka, w przybliżeniu jednakowa miąższość i duża rozciągłość. Warstwa jest ograniczona od dołu i od góry mniej więcej równoległymi płaszczyznami, stropem od góry i spągiem od dołu.
Cechy depozytów (wybór):
Kontur graniczny (na planie i na przekroju)
Kontur powierzchniowy (tylko na planie, wysokości)
Objętość i masa
Właściwości fizyczne i chemiczne
Pozycja stratygraficzna
Chronologia
Warstwy stanowią tzw. masę stratyfikacji, która jest rozdzielona powierzchniami stykowymi i konturami
Niehistoryczne rodzaje stratyfikacji archeologicznej:
Styki jako jednostki stratyfikacji archeologicznej:
Jednostki stratyfikacji, powstałe w wyniku niszczenia warstw, a nie ich depozycji. Styki mogą stanowić powierzchnie warstw bądź powierzchnie, powstałe w wyniku usunięcia wcześniejszych mas stratyfikacji.
Rodzaje styków:
Styk warstwowy (forma pionowa i pozioma) – powstaje dzięki zdeponowaniu warstwy (poziomej lub pionowej)
Styk obiektowy (pionowy i poziomy) – powstaje w wyniku zniszczenia wcześniej istniejącej stratyfikacji
Styk okresowy – złożony styk, stanowiący powierzchnie odpowiadającą pewnemu okresowi
Przekrój archeologiczny
Rysunek pionowego profilu glebowego, odsłoniętego w wyniku przecięcia masy stratyfikacyjnej.
Ukazuje dwa aspekty stratyfikacji:
Typy przekrojów archeologicznych
Metody rysowania przekrojów archeologicznych (wg Webstera):
Plany archeologiczne:
Plan wielu obiektów
Plan złożony
Plan pojedynczej warstwy
styki - to granice między warstwami
wyróżniamy styki warstwowe i obiektowe
styk warstwowy to miejsce gdzie jedna warstwa zmienia się w drugą
styk obiektowy - tam gdzie jest wkop, - jak wkop jest w poziome warstwy to jest to styk obiektowy pionowy
- jak coś niszczy pionowy obiekt (np. ścianę) to jest to styk obiektowy poziomy
Depozyty warstw-jedna miąższość
3 klasy jednostek stratygraficznych wg Hirsta
Warstwy
-przyrodnicze(transport siłami natury,soczewkowaty kształt ze względu na grawitację)
-kulturowe
Obiekty negatywowe(jamy);obiekty zagłębione
Obiekty pozytywowe(mury)-wały,mury,kurhany(ponad ziemia)
Wartwy antropogeniczne:
-rozpostarte na powierzchni(groby,domy,drogi itp.)
-warstwy wzniesione(np. mury)
Cechy depozytów:
-fasada-nie miała być pierwotnie eksponowana,górna część warstwy;rozpoznawana jako styk warstwy
-kontur graniczny-granice w wymiarze pionowym i poziomym(zasięg jednostki)
-kontur powierzchniowy-linie ukazujące rzeźbę topograficzną jednostek stratyfikacji.Ukazywane jedynie na planach ;mapka izomeryczna
Analiza
1. Analiza stratygrafii – obejmuje procesy korelowania, fazowania i periodyzacji,
2. Analiza znalezisk – drewno, fragmenty ceramiki, szkła, kości, itp.
System korelacji (wg Kenyon)
Korelowanie
Łączenie ze sobą depozytów, które stanowiły niegdyś całość lub zostały przedzielone niedostępnym obszarem gruntu
Dzięki korelacji określamy sekwencję stratygraficzną – kolejność deponowania warstw lub tworzenia styków obiektowych. Na stanowiskach złożonych sekwencje te mają postać wielotorową (różne linie rozwojowe mogły zachodzić wewnątrz i na zewnątrz budynku, na dziedzińcu, na ulicy).
Fazowanie
Ogólne określenie nadawane organizowaniu stratyfikacji stanowiska w sekwencję stratygraficzną, jaj podziałowi na fazy i okresy oraz sporządzanie planów określających te podziały.
Faza
Jednostka podziału stratyfikacji stanowiska, zajmująca w hierarchii miejsce między pojedynczą jednostką stratyfikacyjną a okresem. Kilka jednostek tworzy fazę, a kilka faz – okres.
Kolejność procesu:
Istota sekwencji stratygraficznych:
Opracowanie sekwencji stratygraficznych wynika z korelacji stratygraficznych i badania relacji superpozycyjnych oraz z zastosowania prawa następstwa stratygraficznego.
Prawo następstwa stratygraficznego – każda dana jednostka stratyfikacji archeologicznej zajmuje ściśle określone miejsce w sekwencji stratygraficznej stanowiska, pomiędzy stykającymi się z nią jednostkami najniższymi z tych, które leżą powyżej niej oraz najwyższymi, które leżą poniżej niej. Wszystkie inne relacje superpozycyjne maja charakter redundantny.
Artefakty:
Pozostałości „tubylcze” – przedmioty wytworzone w podobnym czasie , co formowanie się warstwy, w której zostały znalezione – warstwa i przedmioty uważane sa za współczesne
Pozostałości „rezydualne” – przedmioty wytworzone o wiele wcześniej niż czas uformowania się warstwy, w której zostały znalezione. Mogły znajdować się we wcześniejszych depozytach, wykopywanych następnie na powierzchnię przy okazji różnego rodzaju prac ziemnych lub tez mogły znajdować się w obiegu przez długi czas (przedmioty dziedziczone)
Pozostałości „przeniknięte” – przedmioty wytworzone w czasie późniejszym niż formowanie się depozytu, w którym je znaleziono. Zostały wprowadzone do gleby przez różne czynniki, których działalności nie da się obecnie wykryć w glebie.
Każdemu artefaktowi można przypisac kilka różnych dat:
- datę powstania,
- okres użytkowania,
- moment depozycji.
Zależność od momentu, w którym artefakt pojawił się w warstwie.
1. Korelacja artefaktualna
2. Datowanie jednostek stratyfikacji za pomocą artefaktów:
- datowanie warstw,
- datowanie styków.
krzysztof.michalczewski