FAS.doc

FAS – Alkoholowy Zespół Płodowy

FAS jest problemem stosunkowo mało znanym jeszcze w Polsce i budzi wiele kontrowersji. W literaturze przedmiotu FAS nazywany jest „ukrytą wadą”,
gdyż dzieci z syndromem są na ogół o miłej powierzchowności maskując w ten sposób neurologiczne dysfunkcje. FAS (Fetal Alkohol Syndrome) jest to zespół nieprawidłowości, stwierdzany u niektórych matek spożywających alkohol w okresie ciąży.
Następuje on w wyniku picia alkoholu przez kobiety ciężarne. Wówczas alkohol
przenika przez łożysko i jest wchłaniany w całości przez dziecko,
uszkadzając płód nieodwracalnie, nawet wtedy kiedy matka tego nie odczuwa.

Kontakt z alkoholem w okresie życia płodowego może spowodować nieodwracalne zmiany w fizycznym i umysłowym rozwoju dziecka. W trakcie całej ciąży może dojść
do wielu różnych uszkodzeń spowodowanych przyjmowaniem alkoholu przez matkę,
jednak najbardziej narażony jest układ nerwowy, który powstaje na samym początku|
i rozwija się przez całe 9 miesięcy trwania ciąży. Jego rozwój zostaje zaburzony na trzy sposoby: część komórek nerwowych umiera, a część przemieszcza się w niewłaściwe rejony bądź tworzy nieprawidłowe połączenia. Alkohol najmocniej uszkadza następujące rejony mózgu: móżdżek, płaty czołowe, hipokamp i ciało modzelowate. Pierwszy z nich odpowiedzialny jest za koordynację ruchu. W płatach czołowych z kolei zachodzą m.in. procesy planowania czy kontroli emocji. Hipokamp jest jednym z ośrodków pamięciowych,
a ciało modzelowate to wiązka włókien łączących obie półkule mózgu.

Typowe dziecko z FAS wykazuje behawioralne, psychiczne i fizyczne problemy odbiegające od normy. Do fizykalnych cech będą należeć deformacje twarzy
(małe, szeroko rozstawione oczy, skrócone szpary powiekowe, opadające powieki, krótkowzroczność, zez, krótki, zadarty noc, brak rynienki podnosowej, brak czerwieni wargowej, spłaszczony środek twarzy, słabo rozwinięta szczęka, źle ukształtowane, asymetryczne uszy, wąskie czoło), wady wzrostu (niska waga urodzeniowa, mała waga
w stosunku do wieku, mała głowa, niedobór wzrostu, zaburzenia rozwojowe).
Jednak te dysmorfologiczne cechy w późniejszym okresie życia mogą już nie być tak wyraźne. To co będzie towarzyszyło przez całe życie osobie z FAS, to uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, przejawiające się w zaburzeniach zachowania (nadaktywność, impulsywność, słaba zdolność osądu, słabe zdolności organizacyjne, trudności w rozpoznawaniu zasad i ich przestrzeganiu, trudności z adaptacją,
z samokontrolą, łatwość popadania w stany depresyjne), oraz problemach z nauką, których przyczynę stanowi słaba pamięć, kłopoty z myśleniem, zwłaszcza abstrakcyjnym
i przyczynowo-skutkowym, deficyt uwagi, opóźnienie rozwojowe, a także niezdolność przetwarzania informacji.

Pełnoobjawowy FAS spełnia 4 kryteria diagnostyczne:

·         opóźniony wzrost zarówno przed, jak i po urodzeniu;

·         uszkodzenie mózgu, którego skutkiem są zaburzenia neurologiczne, opóźniony rozwój, niedorozwój umysłowy, zaburzenia zachowania, trudności w uczeniu się;

·         charakterystyczne rysy twarzy: małe oczodoły, krótki nos, płaska twarzoczaszka,
wąska górna warga, mała szczęka, brak rynienki podnosowej;

·         potwierdzone wywiadem spożywanie alkoholu przez matkę w czasie ciąży.

Morfologia twarzy

dziecko zdrowe                dziecko z FAS/E

Alkohol jest teratogenem, który ma wpływ na rozwijający się płód. Z łatwością przenika przez łożysko. To, czy dziecko będzie miało cechy charakterystyczne dla zespołu FAS,
zależy od ilości wypijanego alkoholu. Mózg rozwija się przez cały okres ciąży i narażenie go na działanie alkoholu w jakimkolwiek momencie ciąży, może wpłynąć na jego prawidłowy rozwój.

Mózg dzieci narażonych na działanie alkoholu w życiu płodowym ma trudności z:

·         gromadzeniem informacji;

·         wiązaniem nowych informacji z uprzednimi doświadczeniami;

·         pamięcią – zwłaszcza krótką – tą, która pozwala funkcjonować w codziennym życiu (dzieci zapominają o podstawowych życiowych sprawach i obowiązkach, mają trudności z zapamiętaniem daty urodzenia lub miejsca zamieszkania);

·         wykorzystaniem informacji.

Mózg zdrowego dziecka                           Mózg dziecka z FAS

Dzieci z syndromem FAS mają także problemy z:

·         myśleniem abstrakcyjnym – abstrakcyjne myślenie stanowi niewidzialną podstawę funkcjonowania świata;

·         myśleniem przyczynowo-skutkowym, wyobraźnią – osoby z FAS nie potrafią wyobrazić sobie tego, czego nie doświadczyły;

·         uogólnianiem – brakuje im plastyczności w procesie myślenia;

·         poczuciem czasu – nie potrafią dopasować pewnych czynności do określonych godzin, nie rozumieją cyklicznej natury zjawisk.

Dzieci z FAS/FAE nie są w stanie zrozumieć subtelnych znaków dawanych przez otoczenie w odpowiedzi na ich zachowanie. Nie rozumieją gestów i wyrazu twarzy,
co utrudnia relacje, łatwo ulegają wpływom, podporządkowują się innym i chcą ich zadowolić, łatwo wchodzą w rolę ofiary. Z tego powodu potrzebny jest im ciągły nadzór ze strony dorosłych. W rozwoju dzieci z FAS/FAE jest duża rozbieżność między dojrzałością fizyczną, a emocjonalną i społeczną. 18-latek z FAS/FAE, całkiem sprawny intelektualnie,
może osiągać rozwój emocjonalny i społeczny 12 - 13 latka, a przecież inne oczekiwania mamy wobec 18-latka a inne wobec 12-13 latka. Może to więc być przyczyną wielu konfliktów, czy oczekiwań nieadekwatnych do rzeczywistego rozwoju dziecka.
Dziecko z FAS/FAE: jest często czymś pobudzone i nie jest w stanie się wyciszyć,
ma trudności z indywidualną, twórczą zabawą, łatwo się rozprasza, nie potrafi odprężyć się lub sam uspokoić, potrzebuje ciągłego przypominania o codziennych czynnościach,
nie rozumie zasad i oczekiwań społecznych, ma trudności z utrzymaniem przyjaźni czy też często bywa agresywne.

Powyższe trudności często występują u dzieci narażonych na działanie alkoholu
w życiu płodowym, ale mogą być także objawami innych problemów zdrowotnych,
czy psychologicznych. Nie ma dwojga identycznych dzieci z FAS.
Objawy występują w różnym natężeniu: od łagodnych do bardzo poważnych.
Bardzo ważne jest wczesne rozpoznanie, które może wpłynąć na korzystną dla dziecka prognozę. W sytuacji wczesnej diagnozy, interwencji i wsparcia są w stanie rozwijać
swoje możliwości.

Dokumentacja na temat specyficznych zaburzeń u osób z FAS powinna pomóc
w wyjaśnieniu ich trudności w przystosowaniu się do życia. Dzięki zrozumieniu,
które części mózgu są zaburzone, fachowcy powinni mieć większe możliwości prowadzenia skutecznych interwencji.

Do kryteriów diagnostycznych FAS zalicza się:

·         potwierdzenie picia alkoholu przez matkę w czasie ciąży

·         objawy somatyczne, takie jak mała waga urodzeniowa i spowolnienie rozwoju fizycznego oraz charakterystyczne ryzy twarzy - zespół ściśle określonych drobnych anomalii twarzy wraz z bardziej zmiennymi nieprawidłowościami w obrębie budowy kończyn i narządów wewnętrznych

·         dysfunkcje mózgu

Tak jak w przypadku innych zaburzeń, w przebiegu interwencji dla dzieci z FAS, najważniejsze jest, aby wspomaganie rozwoju zostało rozpoczęte w jak najwcześniejszej fazie oraz, aby oddziaływanie było skierowane na wiele obszarów deficytów.

Weiner i Morse wyróżnili trzy strategie wspierania rozwoju dzieci z FAS.
Pierwsza z nich dotyczy restrukturyzacji otoczenia  - związana jest z takimi zmianami otoczenia, które umożliwiłyby obejść bariery rozwojowe, jak również dotyczy uproszczenia środowiska i wprowadzenia w nim stałości przy równoczesnym zmniejszeniu liczby bodźców. Kolejna strategia odnosi się do wzmacniania umiejętności uczenia się – zarówno tak prostych działań, jak odróżnianie obcych od przyjaciół oraz bardziej skomplikowanych sytuacji życia społecznego. Uczeniu powinna też podlegać umiejętność uczenia się materiałów przyswajanych w szkole. Trzecia strategia dotyczy zachowania i stałości
w otoczeniu dziecka. Wspiera ona szczególnie te funkcje, które odpowiedzialne są za przestrzeganie reguł i opanowanie impulsów. Weiner i Morse przedstawiają również sposoby interwencji w sytuacji konkretnych problemów. W przypadku nadwrażliwości sensorycznej proponują unikanie silnych bodźców; przy trudnościach w uczeniu się proponują aby informacje przekazane ustnie były potem utrwalane w formie pisemnej lub rysunkowej. Proponują także, aby dzieci z FAS, uczyć z uwagą konkretnych, właściwych zachowań oraz zalecają rutynowość w codziennych działaniach.

Być opiekunem dziecka z FAS to wyzwanie i odpowiedzialność.
Dzieci te nieustannie prowokują do poszukiwania nowych rozwiązań, do refleksji
nad sobą, do własnego rozwoju i zmian we własnym życiu.