ZAKŁAD CHEMII FIZYCZNEJ
Laboratorium Studenckie
Cel ćwiczenia: WYZNACZANIE PK ORANŻU METYLOWEGO METODĄ SPEKTROFOTOMETRYCZNĄ.
Wyposażenie ćwiczenia:
Aparatura i urządzenia:
-spektrokolorymetr „Spekol”
-zestaw probówek
2 pipety o pojemności 5 cm3
Odczynniki:
-roztwór oranżu metylowego 0,0012%
-zestaw roztworów buforowych o pH: od 2,2 do 5,4
-roztwór kwasu siarkowego 0,5
-roztwór wodorotlenku sodowego 0,5 m
SZCZECIN
2003-01-07
Wskaźniki alkacymetryczne
Zwane również indykatorami charakteryzują się tym, że ich roztwory zmieniają zabarwienie przy zmianie stężenia jonów wodorowych. Istotę tego zjawiska można łatwo zrozumieć, jeśli wziąć pod uwagę, że indykatory są słabymi kwasami, bądź zasadami organicznymi, a zatem ulegają w roztworach wodnych dysocjacji, przy czym przynajmniej jedna z form każdego indykatora - cząsteczki niezdysocjowane, bądź powstające w wyniku dysocjacji jony - ma wyraźne pasmo absorpcyjne w widzialnym zakresie fal elektromagnetycznych.
Rozważmy wskaźnik o charakterze kwasowym, na przykład HA, który w roztworze wodnym dysocjuje zgodnie z równaniem:
HA « H+ + A-
W przypadku, gdy roztwór tego wskaźnika nie jest zbyt stężony, równowagę dysocjacji określa prawo działania masy, które zgodnie z propozycją Hendersona i Hasselbacha - można wyrazić w postaci
pH = pK + log[A-]/[HA] (1)
gdzie pH jest wykładnikiem jonów wodorowych, K - stałą dysocjacji wskaźnika HA /pK = - log K/, a przez [A-] i [HA] oznaczono stężenia [mol/dm3] odpowiednich form tego wskaźnika.
Dla naszych celów wygodnie będzie wyrazić stężenia [A-] i [HA] przez stopień dysocjacji a i całkowite stężenie wskaźnika c, które zgodnie ze stechiometrią równania dysocjacji jest równe sumie stężeń [A-] + [HA]. Ponieważ w myśl definicji stopnia dysocjacji
[A-] = a × c (2)
a stąd [HA] = (1 - a ) × c (3)
Więc możemy równanie /1/ przepisać w postaci
pH = pK + log [a/(a-1)] (4)
Z równań (2) - (4) wynika, że w roztworach kwaśnych występuje praktycznie tylko forma niezdysocjowana, natomiast w alkalicznych zdysocjowana (ściślej : jeżeli pH >> pK - 3, to a<0,001, natomiast jeżeli pH >> pK + 3, to a > 0,999.
Jeżeli obie formy wskaźnika są barwne - jak np. w przypadku oranżu metylowego - to barwa roztworu kwaśnego jest barwą dopełniającą do tej, którą absorbują cząsteczki niezdysocjowane HA, analogicznie absorpcja światła przez jony A- określa barwę roztworu alkalicznego.
Ilościowo absorpcję światła przez roztwór można opisać zależnością:
E = eA- ×l×[A-] + eHA×l×[HA] (5)
lub uwzględniając zależności (2) i (3)
E = (eA-- eHA) × l× c× a+ eHA× l× c (6)
gdzie E jest absorbancją ( ekstynkcją ) roztworu, l- grubością warstwy roztworu, przez którą przechodzi światło , a eA- i eHA są molarnymi współczynnikami absorpcji odpowiednich form wskaźnika ( ściśle rzecz biorąc eA- i eHA są charakterystykami funkcyjnymi, bowiem zależą od długości fali ).
Na podstawie równań (4) i (6) nie trudno wskazać, że zmiana barwy roztworu wywołana zmianą pH jest tym wyraźniejsza, im bardziej pH roztworu jest zbliżone do pK wskaźnika. Aby tego dowieść wystarczy zauważyć, że dla c= const.
dE/dpH = 2,303 (eA - eHA)× l× c× a (1-a) (7)
gdzie 2,303 jest przybliżoną wartością przelicznika logarytmów dziesiętnych na naturalne (dokładna wartość: ln 10).
Z równania (7) wynika, że dE/dpH osiąga maksimum dla a= 1/2, a wówczas, zgodnie z równaniem (4), pH= pK
Na tym spostrzeżeniu opiera się między innymi przybliżona metoda wizualnego określania pH roztworów, a także - co jest dla naszych celów istotniejsze - jedna z najstarszych metod wyznaczania pK wskaźników. Prostota tej metody polega na tym, że jeżeli zmierzymy ekstynkcję roztworów danego wskaźnika w wodnych roztworach buforowych o różnych wartościach pH, zachowując stałe stężenie wskaźnika ( c= const. ) i stałą długość fali (l= const.) w całej serii pomiarów, a wykreślimy krzywa E= f (pH), to punkt przecięcia tej krzywej odpowiada wartości pH= pK. Ze względu na to, że metoda graficznego różniczkowania jest mało dokładna, punkt przegięcia wyznacza się praktycznie w ten sposób, iż mierzy się dodatkowo ekstynkcje dwóch roztworów wskaźnika: roztworu kwaśnego, Ek o pH< pK- 3 oraz zasadowego Ez o pH> pK+3, przy zachowaniu tego samego stężenia wskaźnika i tej samej długości fali, jakie stosowano w serii badań, na podstawie których sporządzono wykres E = f (pH), a następnie oblicza się średnią arytmetyczną z obydwu wyników pomiarów
E= (Ek+ Ez) (8)
i odczytuje z krzywej E= f (pH) wartość pH odpowiadającą tej wartości ekstynkcji; można łatwo dowieść, że tak wyznaczona wartość pH jest równa pK wskaźnika.
Warto jeszcze podkreślić , że pK można wyznaczyć tym dokładniej, im większa będzie bezwzględna wartość różnicy współczynnika absorpcji eA- i eHA. Dlatego jest wskazane, aby pomiary ekstynkcji były przeprowadzane przy takiej samej długości fali, dla której wyrażenie (eA-- eHA ) osiąga maksimum ( dla oranżu metylowego najodpowiedniejsza jest długość fali 525nm).
Kryształy w strukturze jonowej oraz substancje złożone z cząstek o silnie spolaryzowanym wiązaniu kowalencyjnym ulegają w roztworze wodnym lub innego rozpuszczalnika o dużej wartości stałej dielektrycznej, ułatwiającego odsuwanie się od siebie jonów, procesowi całkowitej lub w dość znacznym stopniu zaawansowanej dysocjacji elektrolitycznej. Elektrolity, które ulegają całkowitej dysocjacji noszą nazwę elektrolitów mocnych. Elektrolity o budowie niejonowej lub słabo spolaryzowanym wiązaniu atomowym ulegają dysocjacji w nieznacznym stopniu. Są to elektrolity słabe. Między tymi grupami krańcowymi istnieje grupa elektrolitów o średniej mocy. Przykładami mocnych elektrolitów w roztworach wodnych są kwasy nieorganiczne: nadchlorowy, siarkowy, solny, wodorotlenki alkaliczne, czwartorzędowe zasady amoniowe oraz ich sole, sole metali alkalicznych i metali ziem alkalicznych, nadchlorany i azotany metali.
Stopień dysocjacji wyraża się stosunkiem liczby cząstek, które uległy dysocjacji elektrolitycznej, do całkowitej liczby cząstek w roztworze.
Należy zaznaczyć, że moc elektrolitu nie stanowi jego cechy gatunkowej. Jest ona w dużym stopniu zależna także od rozpuszczalnika oraz stężenia roztworu.
Zgodnie a teorią protonową jonizacja kwasu może nastąpić tylko w rozpuszczalniku mającym właściwości protonowoakceptorowe. Proces ten przebiega zgodnie z ogólnym zapisem reakcji kwasowo – zasadowych , z tym, że rolę zasady odgrywa rozpuszczalnik S:
HA + S = A- + SH+
SH+ jest postacią , w której występuje jon wodorowy w danym środowisku.W przypadku wody nosi on nazwę jonu hydronowego(oksonowego), w przypadku ogólnym jonu lionowego. Stała jonizacji kwasowej jest, więc określona równaniem:
Ka =
Taka definicja stałej jonizacji kwasu przewiduje wpływ zmian aktywności rozpuszczalnika na równowagę między zjonizowaną i niezjonizowaną postacią kwasu, który może być znaczy w przypadku roztworów stężonych. jeśli rozpatrywane są roztwory rozcieńczone , to można przyjąć, że aS = 1 ,niezależnie od stężeń elektrolitu i wtedy:
Jonizacja zasady może nastąpić tylko wtedy,kiedy rozpuszczalnik może odszczepiać protony. Proces jonizacji polega wtedy na reakcji
B + SH = BH+ + S-
stała zaś jonizacji zasady określona jest równaniem:
Kb =
jeśli pominie się aktywność rozpuszczalnika.
Wpływ rozpuszczalnika na jonizację kwasów i zasad. Leżące u podstaw teorii protonowej BrÖnsteda ujęcie jonizacji kwasów i zasad w roztworach jako procesów wymiany protonu rozpuszczalnikiem prowadzi do wniosku ,że moc kwasów i zasad jest funkcją nie tylko ich właściwości, ale również właściwości rozpuszczalnika. Klasyczna teoria Arrheniusa-Ostwalda wiązała wpływ rozpuszczalnika na dysocjację elektrolitów jedynie z wartością jego przenikalności elektrycznej. Przenikalność elektryczna odgrywa decydującą rolę w przypadku dysocjacji i asocjacji elektrolitów,które w stanie stałym tworzą jonowe sieci krystaliczne. W przypadku jonizacji kwasów i zasad istotniejszą rolę odgrywają jednak inne, specyficzne cechy rozpuszczalnika ,decydujące o energii jego wiązania z protonem. Jonizacji kwasów sprzyja duże powinowactwo rozpuszczalnika do protonu, tzn. jego zasadowość. Rozpuszczalniki takie noszą nazwę protonofilowych. Tak np. kwas octowy, który zachowuje się jak słaby kwas w roztworach wodnych, jest prawie całkowicie zjonizowanych w roztworach w ciekłym amoniaku, chociaż względna przenikalność elektryczna amoniaku(22 w -34°C) jest znacznie mniejsza od względnej przenikalności elektrycznej wody (78,5 w 25°C).Jonizacja kwasu octowego w ciekłym amoniaku przebiega według równania:
CH3COOH + NH3 = CH3COO- + NH
Jon amonowy jest postacią, w której jon wodorowy występuje w środowisku amoniaku. Również inne kwasy zachowujące się jak słabe w roztworach wodnych są w ciekłym amoniaku całkowicie jonizowane. To niwelujące działanie rozpuszczalników zasadowych na jonizację kwasów utrudnia rozróżnianie ich mocy. Woda jest rozpuszczalnikiem słabiej protonofilowanym niż amoniak, ale również w roztworach wodnych szereg mocnych kwasów ulega praktycznie 100% jonizacji. Można się spodziewać, że jonizacja mocnych kwasów będzie znacznie słabsza, jeśli rozpuszczalnikiem będzie substancja mniej profilowana od wody. Warunek ten spełnia np. .bezwodny kwas octowy. Kwasy uznane za mocne na podstawie uch właściwości w roztworach wodnych, w roztworach, w których rolę rozpuszczalnika odgrywa bezwodny kwas octowy, są zjonizowane w nieznacznym stopniu, przy czym jonizacja ta zachodzi według równania:
HA + CH3COOH = CH3COOH + A-
Na podstawie pomiarów przewodnictwa roztworów mocnych kwasów w kwasie octowym można pod względem mocy uszeregować je w następującej kolejności:
HClO4>HBr>H2SO4>HCl>HNO3
Odwrotny jest wpływ poszczególnych grup rozpuszczalników na jonizację zasad. Rozpuszczalniki słabej protonogenowe od wody osłabiają jonizację rozpuszczonych w nich zasad, natomiast rozpuszczalniki silniej protonogenowe sprzyjają jej. Tak np. słabe zasady, jakimi są aminy alifatyczne i aromatyczne, ulegają daleko posuniętej jonizacji wtedy, kiedy rozpuszczalnikiem jest kwas octowy, lub jeszcze lepiej, ciekły fluorowodór. Jonizacja np. pirydyny w kwasie octowym zachodzi według równania:
C5H5N + CH3COOH = C5H5NH+ + CH3COO-
Jon octanowy jest tu odpowiednikiem jonu wodorotlenowego w roztworach wodnych, tzn. jest jonem lianowym. Szereg rozpuszczalników, a wśród nich woda, kwas octowy, amoniak, wskazuje zarówno właściwości protonofilowe, jak i protonogenowe. W rozpuszczalnikach takich ,zwanych amfiprotonowymi, może następować zarówno jonizacja kwasów ,jak i zasad. W reakcji z kwasami rozpuszczalnik amfiprotonowy odgrywa rolę zasady (przyłącza proton),w reakcji z zasadami odgrywa rolę kwasu(odszczepia proton).Rozpuszczalniki tego typu również w nieobecności obcej zasady czy kwasu ulegają w nieznacznym stopniu procesowi zwanemu autojonizacją lub autoprotolizą. Oznaczając cząsteczkę rozpuszczalnika amfiprotonowego symbolem SH można proces autojonizacji zapisać w sposób następujący:
2SH = SH + S-
S-jest jonem lianowym,SH - jonem lionowym.
Osobną grupę stanowią rozpuszczalniki, których cząsteczki nie mogą być ani donorami, ani akceptorami protonów. Są to rozpuszczalniki aprotonowe lub obojętne. Kwasy albo zasady rozpuszczone w takich rozpuszczalnikach tworzą roztwory nie przewodzące prądu elektrycznego. Przykładem rozpuszczalników tego typu może być benzen, inne ciekawe węglowodory lub chlorowcowodory. Roztwory kwasu octowego lub pirydyny w benzenie nie zawierają jonów. Mimo to roztwory takie nie są pozbawione cech kwasowych lub zasadowych. Jonizacja kwasów lub zasad nie jest zjawiskiem warunkującym ich kwasowe lub zasadowe działanie .Tak np. w rozpuszczalnikach, o których mowa, kwasy i zasady powodują charakterystyczne zmiany barwy wskaźników kwasowo-zasadowych oraz zobojętniają je wzajemnie.
Zobojętnienie-rekcje zobojętniania między kwasami a zasadami w rozpuszczalnikach obojętnych polegają na bezpośredniej wymianie protonu. W przypadku reakcji zobojętniania przebiegających w rozpuszczalnikach amfiprotonowych w wymianie protonu może pośredniczyć rozpuszczalnik. Na przykład zobojętnienie mocnego kwasu mocną zasadą w roztworze wodnym sprowadza się wistocie do reakcji:
H3O+ + OH- ® 2H2O
Ponieważ w roztworze takim nośnikami właściwości kwasowych i zasadowych są jony odpowiednio H3O+ i OH-.W związku z tym efekt cieplny takiej reakcji nie zależy od rodzaju kwasu i zasady i wynosi –57,3 kJ*mol-1(-13,7kcal*mol-1).
Hydroliza. W wyniku odszczepienia protonu przez cząsteczkę kwasu octowego
CH3COOH + H2O = CH3COO- + H3O+
Powstaje anion octanowy, który jest zasadą ,ponieważ ma on możliwość przyłączania protonu. Reakcja jonizacji kwasu octowego nie przebiega do końca,lecz prowadzi do stanu równowagi określonego wartością stałej jonizacji, której odpowiada określone stężenie jonów octanowych oraz nie zjonizowanego kwasu octowego. Podobnie, po wprowadzeniu do roztworu wodnego jonów octanowych w postaci soli np. octanu sodowego, reagują one zgodnie ze swoim zasadowym charakterem z wodą, odgrywającą w tym przypadku rolę kwasu:
CH3COO- + H2O = CH3COOH + OH-
Proces ten nazywany jest hydrolizą. Analogiczna reakcja w środowisku bezwodnym nosi nazwę solwolizy. Reakcja hydrolizy w rozpatrywanym przypadku prowadzi również do stanu równowagi między jonami octanowymi i niezjonizowanym kwasem octowym. Stała jonizacji kwasu jest związana prostą zależnością ze stałą równowagi reakcji hydrolizy. Stała jonizacji określona jest równaniem:
Natomiast stała hydrolizy soli tego kwasu z mocną zasadą równaniem:
Kh =
W istocie rzeczy stała hydrolizy jest w tym przypadku stałą zasadowości anionu A-. Zamiast mówić o hydrolizie soli słabego kwasu możemy mówić o zasadowej reakcji anionu tego kwasu. Łącząc równania otrzymujemy:
Ka* Kh = kW
Gdzie kw = a + aOH- nosi n...
seterah