1 OBOWIĄZYWANIE PRAWA
1. POJĘCIE OBOWIĄZANIA PRAWA
- termin ten jest wieloznaczny, w ujęciu aksjologicznym sprowadza się on do zgodności norm ustanowionych jako prawne podstawowe wartości, lub normy moralne
- realistyczne obowiązywania prawa, zgodność zachowań adresatów norm z tymi normami,
- mamy także do czynienia z pojęciem odwyknienia – jest to zjawisko trwałego niestosowania się do przestrzegania reguł,
- obowiązywania prawa formalne – polega ono na uznaniu, że prawo obowiązuje wówczas gdy:
· zostało właściwie ustanowione,
· właściwie ogłoszone,
· nie zostało uchylone przez przepisy,
· nie zostało uznane za sprzeczne z Konstytucją.
2. Obowiązywanie prawa w przestrzeni i czasie
- do ustalenia czy prawo, dana norma, przepis, akt normatywny, - obowiązuje konieczne jest jego zlokalizowanie w przestrzeni i czasie, prawo obowiązuje na całym terytorium państwa, którego organy je ustanowiły,
- prawo obowiązuje w czasie – istnieje moment początkowy i końcowy obowiązywania normy prawnej,
- w Polsce akty normatywne wchodzą w życie po 14 dniach od daty opublikowania w Dzienniku Ustaw,
retroakcja – czyli działanie prawa wstecz, powinno to być działanie zupełnie wyjątkowe, ponieważ sprzeczne jest z fundamentalną zasadą obowiązującą
PRAWO JAKO PRZEDMIOT BADAŃ NAUKOWYCH
- nauka prawa ma długi rodowód, wywodzi się z rzymskiej jurysprudencji, początkowo oznaczała tylko znajomość prawa, czyli pewien rodzaj umiejętności praktycznych,
- prawo to część świata społecznego, które nas otacza, rozumienie poznaje się tak samo jak poznawanie istoty człowieka, Boga, życia zwierząt, roślin itp.,
- Arystoteles rozróżniał wiedzę (filozofię) teoretyczną i praktyczną – pierwsza miała odkrywać prawdę o świecie i dzieliła się na matematykę i fizykę, - druga miała wskazywać zasady postępowania w życiu człowieka,
- Immanuel Kant aprioryzm i empiryzm,
- W XIX wieku rozpowszechnił się pogląd, zgodnie z którym zjawiska przyrody są przedmiotem badań nauk nomotetycznych (tj. ustalających obiektywne prawidłowości rządzące tymi zjawiskami)
- Zjawiska społeczne i kulturowe – nauk idiograficznych (tj. ustalających obraz faktów jednostkowych i niepowtarzalnych, wyróżniano także nauki empiryczne (najważniejsze doświadczenie) i formalne (uzasadnianie twierdzeń na odniesieniu się do wcześniej przyjętych założeń)
- W końcu XIX wieku wyodrębniły się w naukach prawnych 4 dyscypliny: 1. Dogmatyczna 2. Filozoficzna 3. Historyczna 4. Empiryczna
- Podejście wielopłaszczyznowe w prawoznawstwie – skupianie się na jednym z aspektów istnienia prawa (językowym, społecznym, psychologicznym, aksjologicznym).
- Istotne spory toczą się wokół problematyki państwa – zwolennicy nauki, teorii państwa i prawa (zdaniem których prawo jest przejawem istnienia państwa) – autorzy (którzy kwestionują nierozerwalność państwa i prawa twierdząc, że problemy państwa stanowią przedmiot socjologii polityki bądź politologii).
- analiza tekstów prawnych, głównie aktów normatywnych,
- metody badawcze socjologii i psychologii,
- filozofii, refleksja nad naturą wartości,
Metody mogą być omawiane w różnych ujęciach:
- porównawczym (porównania instytucji, systemów prawa)
- historycznych (które uwzględniają czynnik czasu i zmienności kultury)
PRAWO JAKO ZJAWISKO POLITYCZNE
1. Prawo w procesie sprawowania władzy
Prawo jest nieuchronnie zjawiskiem politycznym. Oznacza to, że jest ono wielostronnie uwikłane w procesy sprawowania władzy w wielkich grupach społecznych, a zwłaszcza w państwie.
- prawo jest jednym z podstawowych instrumentów sprawowania władzy publicznej,
- prawo jest ramą w jakiej poruszają się sprawujący władzę,
- prawo określa obowiązki i uprawnienia osób nie sprawujących funkcji władczych,
- prawo wyraża określone treści aksjologiczne
l’Etat, der Staat – podstawową strukturą organizującą proces sprawowania władzy jest państwo.
2. Określenie państwa
Państwo – jest organizacją tj. wielką społeczną grupą, sformalizowaną, wyposażoną w organy władzy i opartą na sformalizowanym członkostwie (obywatelstwo).
Naród – wspólnota wszystkich obywateli państwa.
Kulturowe pojęcie narodu – S.Ossowski: naród to wielka grupa społeczna zjednoczona przez wspólną kulturę.
Państwo jako organizacja polityczna – scentralizowana i dysponująca przymusem organizacja społeczna zapewnia posiadanie i urzeczywistnianie władzy jednym, ograniczając możliwość jej uzyskania przez innych.
Państwo jako organizacja hierarchiczna – opiera się na działaniu rozbudowanego aparatu władzy państwowej, tworzą go osoby podejmujące decyzje w imieniu wspólnoty.
Państwo jako organizacja przymusowa – społeczność dąży do uporządkowania zachowań ludzi, tworzy więc różne normy, które narzucają jednostkom określone zachowania.
- przymus skupiony – mogą go stosować organy państwa,
- przymus sformalizowany – ujęty w możliwie ścisłe ramy procedur przewidzianych przez prawo.
Władza państwowa jest prawowita (legitymowana) – przemoc przez państwo jest dopuszczalne, a takie same środki podejmowane przez innych uznawane są za przestępstwo.
Terytorialny charakter państwa – każde państwo w sposób konieczny związane jest z określonym obszarem.
Państwo jako organizacja suwerenna – zwierzchność i niezależność władzy państwowej (suwerenność):
- w stosunkach wewnętrznych – wobec mieszkańców własnego kraju, oznacza to że tylko władza państwowa ma możliwość stanowienia i zmieniania prawa oraz że jest władzą najwyższą,
- w stosunkach zewnętrznych – organizacja państwowa nie podlega władzy innych państw, jest niezawisła, niepodległa,
Faktyczna niezależność państwo – w rzeczywistości nie istnieje w pełnym zakresie, lecz jest w mniejszym lub większym stopniu ograniczona.
3. Związki prawa i państwa
- państwo działając za pośrednictwem swych upełnomocnionych organów i w przewidzianych ustawowo formach jest głównym, choć nie zawsze jednym, czynnikiem procesu prawotwórstwa,
- tworząc i stosując prawo państwo realizuje swoje funkcje polityczne,
- prawo określa kompetencje, strukturę i tryby działania organów państwa, legitymizuje normatywnie władzę państwa,
- prawo określa status obywateli, ich uprawnienia i obowiązki.
4. Prawo międzynarodowe i prawo wspólnot ponadpaństwowych
Prawo międzynarodowe publiczne – pochodzi od państwa, tyle że nie jednego suwerena, lecz od dwóch lub więcej podmiotów zawierających umowę.
Prawo europejskie – jest słabiej związane z państwami, normy prawne są tworzone przez organy Unii.
5. Instrumentalizacja prawa
Zjawisko to polega na naruszeniu społecznie akceptowanej równowagi między prawem jako środkiem prowadzącym do osiągania konkretnych celów. Historyczne doświadczenia wskazują na to, że na dłuższą metę niszczy je jako skuteczne narzędzie sprawowania władzy: (upadek społecznego prestiżu prawa, wypieranie norm prawnych).
NORMY I PRZEPISY PRAWNE
1. Pojęcie norm postępowania
- wypowiedź, która formułuje skierowane do danej osoby lub osób żądanie albo upoważnienie do określonego zachowania się, może wyrazić (normę postępowania (zachowania) – zachowania które uważane są za uzależnienie woli działającego, a nie są np. zachowaniami odruchowymi).
2. Generalność i abstrakcyjność norm prawnych
Wyróżniamy dwie cechy:
- reguła generalna (skierowana do pewnej kategorii adresatów, nie zaś do adresata indywidualnego,
- reguła abstrakcyjna (wzór zachowania określony jest przez wskazanie rodzajowych, a nie kiedy konkretnych cech tego zachowania, (wzór zachowania może być kazuistyczny, czyli określony w sposób bardzo szczegółowy),
3. Elementy norm prawnych
Norma prawna jest regułą zachowań, która daje odpowiedź na pytanie: kto i w jakich warunkach, jak powinien postępować.
- hipoteza – określa adresata normy oraz warunki lub okoliczności, w których adresatowi temu jest coś nakazane czynić
- dyspozycja – określa treść zachowania zakazanego, nakazanego lub dozwolonego, albo treść decyzji, którą należy podjąć w związku z zaistnieniem pewnych faktów.
4. Hipoteza normy prawnej
Wskazuje dwa elementy:
- adresata normy oraz okoliczności, w jakich adresatowi jest nakazane, zakazane lub dozwolone coś czynić,.
Hipoteza dotyczy elementów podmiotowych (gdy hipoteza wskazuje adresata normy oraz jego cechy) i przedmiotowych (odnosi się do stanów, zjawisk lub wydarzeń w stosunkach do adresata zewnętrznego) sytuacji, którą ujmuje. Hipoteza może określić cel, sposób, miejsce działania, albo czas.
5. Dyspozycja normy prawnej
Wyznacza treść powinnego zachowania.
a) czyny i czynności konwencjonalne
- czyny (faktyczne zachowania psychofizyczne) których przebieg lub następstwo są regulowane przez prawo
- czynności konwencjonalne, czyli takie zachowania, którym istniejące normy nadają specyficzne znaczenie, inne niż to, które wynikałoby z psychofizycznego przebiegu tych czynności i ich skutków.
- czynności prawne, są to czynności wymagające oświadczenia woli i zmierzające do wywołania określonych skutków prawnych,
- działania prawne, czynności konwencjonalne, obejmujące zachowania regulowane przepisami prawa publicznego (np. Konstytucji).
b) kwalifikacja zachowań
- zachowanie jest dozwolone lub nakazane, powstrzymanie się od zachowania nakazanego to zaniechanie,
- nakaz (typ zachowań od którego uchylić się nie można bez narażenia się na niepożądane konsekwencje) bądź (zachowania w określonych okolicznościach),
Zakaz – wskazuje typ zachowań uznane przez normę za niedopuszczalne, a zrealizowanie takiego zachowania – co do zasady – pociąga za sobą negatywne konsekwencje.
Dozwolenie – jest przypadkiem sporów w nauce prawa. Jest to przestrzeń wolna powstała w wyniku ograniczenia zakazami całej strefy faktycznie możliwych zachowań.
6. Obowiązek i uprawnienie
- obowiązek – polega na tym, że norma prawna ustanawia dla danego rodzaju adresatów i w danych warunkach nakaz lub zakaz określonego zachowania.
- uprawnienie – polega na tym, że norma prawna przewiduje dla adresatów danego rodzaju, w danych warunkach pewną możność zachowania się, ale zachowanie to nie jest obowiązkiem adresata.
7. Prawo podmiotowe
Nazywa się zwykle zespół uprawnień służących podmiotowi prawa, prawa podmiotowe mają charakter praw pozytywnych:
- umożliwiają adresatowi prawa wybór między różnymi zachowaniami, pozwalają mu na realizację w danej sferze wolnej woli,
- polegają na zdefiniowaniu przez prawo i konsekwentnej ochronie określonego interesu społecznego.
Prawo przedmiotowe nie jest alternatywą prawa podmiotowego, prawa podmiotowe są formułowane na podstawie prawa w sensie przedmiotowym.
- prawa podmiotowe proste (odpowiadają pojedynczym uprawnieniom),
- prawa podmiotowe złożone (prawo własności, na p...
duedhel