Ius.pdf

IUS (gr.  [themis],  [dike],  [díkaion],  [nomos] – prawo,

uprawnienie) – w tradycji prawa rzymskiego: ogół norm prawnych (prawa

publicznego i prywatnego) oraz uprawnienia przysługujące komuś.

Etymologia słowa „ius” nie jest do końca wyjaśniona (podobnie jak

terminu „lex”); pierwotnie miał charakter religijny, choć z czasem oddzielono

i. od „fas” – prawa boskiego; termin „ius” wywodzi się niekiedy od „Iovis”,

głównego bóstwa Rzymian (yos – zbawienie, szczęście); w łac. ludowej słowo

„ius” znaczyło: „pasować”, „odpowiadać czemuś wielkością”, „dostosować”,

„dorównać” („dicuntur enim vulgariter ea quae adaequantur iustari”); w języku

ludowym „podlegać ius” (iustari) znaczyło być dostosowywanym,

domierzanym, dorównywanym.

W okresie klasycznym (Celsus) zdefiniowano i. jako „ars boni ac recti” –

sztuka stosowania tego, co dobre i słuszne. Akcent położono na moralność

prawa (realizację dobra), jego powinność i cnotę roztropności (autorytet) jako

jego źródło (ars recti). Stąd prawo w sensie i. łączono z uprawnieniem

(sprawiedliwością). Podmiotem uprawnień (i.) może być zarówno jednostka

ludzka, jak i – w szerszym znaczeniu – inne podmioty stosunków społecznych,

ale na podstawie prawa stanowionego (lex) lub uznanego przez władze

świeckie (i. civile) lub władze kościelne (i. canonicum – od średniowiecza). I.

podkreśla egzystencjalny (powinnościowy) charakter treści normy prawnej. W

teorii prawa rozróżniono i. cogens – przepisy sprawiedliwościowe

bezwzględnie obowiązujące, oraz i. dispositivum – przepisy względnie

obowiązujące, tzn. w sytuacji, gdy nie ma odmiennej woli stron.

Tomasz z Akwinu ( S. th. , II–II, q. 57, a. 1) napisał: „Nomen ius primo

impositum est ad significandam ipsam rem iustam, postmodum autem

derivatum est ad artem, qua cognoscitur quid sit iustum” („Nazwa ius oznacza

po pierwsze samą rzecz prawą-sprawiedliwą, a następnie została przeniesiona

na sztukę poznawania tego, co jest prawe-sprawiedliwe”).

I. oznacza więc prawo jako postępowanie zgodne ze sprawiedliwością

(„ius sive iustum est aliquod opus” – tamże), w odróżnieniu od lex, które

oznacza regułę prawną wiążącą człowieka w jego postępowaniu, narzuconą

człowiekowi (przez niego samego, przez społeczność, przez Boga). Terminy

„licitum” oraz „potestas” oznaczają to, co dozwolone, to co się godzi, a więc

prawo podmiotowe. Centralnym pojęciem prawa jest lex, rozumiane jako

Ius

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

przedmiotowa reguła postępowania („Lex est quaedam regula et mensura

actuum humanorum” – S.th. , I–II, q. 90, a. 1), co wyraża słynna formuła „lex

est quaedam ratio iuris”. Począwszy od XVII w. (J. Locke, rewolucja franc.)

nacisk kładziono na prawo podmiotowe jako źródło prawa przedmiotowego

(lex). Jest to ujęcie błędne, subiektywizujące prawo.

Łac. termin „ius” ma odpowiedniki w większości języków europejskich:

m.in. gr.  [díkaion], franc. le droit, wł. il diritto, ang. right, niem. Recht;

w języku pol. „ius” tłumaczy się jako „prawo”.

Krzysztof Wroczyński

R OZUMIENIE PRAWA . Niemal od początków kultury śródziemnomorskiej

przez prawo rozumiano: a) swoiste uprawnienie, przyporządkowanie do czegoś

(kogoś) – i.; b) uprawniającą normę działania – „lex”; oba terminy nie

wykluczają się, oba dotyczą ludzkiego działania, które spontanicznie jest

rozumiane jako człowiekowi należne.

W następstwie organizowania się społeczeństw rozwinęło się i

upowszechniło rozumienie prawa jako „lex” (od: łac. legere, ligare, eligere),

tzn. jako norma postępowania; ustalenie norm prawnych stawało się

koniecznym czynnikiem organizującym daną społeczność.

Rozumienie prawa jako naturalnego uprawnienia do działania – i. –

zostało w dużej mierze przesłonięte przez „normę” działania (lex), za którą stoi

autorytet prawodawcy (państwo), wiążący i pociągający do odpowiedzialności

ludzkie podmioty prawa.

W celu zrozumienia istoty prawa należy przyjrzeć się treści „ius” oraz

treści „lex” i ich wzajemnym relacjom. Pozostaje zasadnicze pytanie: czy

normy prawne – zw. ustawami, prawem pisanym – funkcjonujące w

społecznościach ludzkich obowiązują jedynie dlatego, że zostały uchwalone

przez odpowiednią władzę ustawodawczą, posiadającą środki przymusu, czy

też normy te posiadają uzasadnienie w naturze ludzkiej, która jest władna

konstytuować realne stany bytowe między ludźmi, jako istotami rozumnymi,

czytającymi międzyludzkie relacje? Rzeczywistość jest poznawalna, czytelna

dla ludzkiego rozumu, który poznając realne stany bytowe (także stany

relacyjne) może je wyrazić w postaci norm nakazujących odpowiednie

działanie rozumne.

Ius

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

Gdy normy prawne pojmie się jako obowiązujące jedynie na mocy ich

ustanowienia przez władze ustawodawcze, to tak rozumiane prawo będzie (w

swym charakterze bytowym) jedynie sfingowaniem przez ludzki intelekt treści

intencjonalnych, które pretendują do tego, by na mocy samej intencjonalnej,

abstrakcyjnej treści sterować rzeczywistymi ludzkimi działaniami. Abstrakty

rządziłyby ludźmi, ponieważ tak zostało ustalone przez władze. A przecież

wiadomo, że w ludzkim poznaniu zdarzają się błędy; takie błędne, a nieraz

zbrodnicze zalecenia w stosunku do ludzkiej rzeczywistości (casus: ustawy

hitlerowskie o Endlösung) miałyby stanowić prawo kierujące ludzkim życiem;

normy prawne, będące narzędziem wyniszczenia ludów i narodów, miałyby

stanowić „państwo prawa” dlatego jedynie, że takie prawa zostały uchwalone

przez władzę, mimo że ta władza stanowiła, jak się okazało np. w ZSRR,

związek mafijny i organizację państwowoterrorystyczną.

Jeśli natomiast normy prawne pojmie się jako wyraz odczytanych

międzyludzkich racjonalnych relacji, które są następstwem struktur bytowych

ujawniających się w ludzkim działaniu, wówczas można mówić o realnym

charakterze norm prawnych.

A zatem, czy istnieje w ludzkim porządku działania osobowego jakiś

zespół (system) racjonalnych relacji, czytelnych dla człowieka i wiążących

jego działanie do tego stopnia, że niezależnie od wszelkich norm pisanych i

uchwalanych, wiążą on ludzkie działanie w sumieniu? Konkretniej, czy istnieje

realny porządek prawny niezależny od wszelkiego prawodawstwa pisanego, a

jeżeli tak, to jakie przynosi konsekwencje dla prawa pisanego? W tym

kontekście należy znaleźć odpowiedź na pytanie, czy Powszechna Deklaracja

Praw Człowieka uchwalona przez ONZ jest manifestem ideologicznym

fingującym treści praw ludzkich, czy też jest odczytaniem (i zadeklarowaniem)

tychże praw jako już realnie istniejących wśród ludzi?

Odpowiedź na to pytanie wymaga filozoficznego namysłu nad

rzeczywistością. Co (jaki czynnik) decyduje o tym, że coś jest rzeczywiste? –

Czy to, że posiada mniej lub bardziej zdeterminowaną treść? Konkretnie: czy

dlatego coś jest rzeczywiste, że jest np. Adamem?; a wobec tego, czy Ewa,

jako siostra lub żona Adama, jest nierzeczywista, dlatego, że nie jest Adamem?

Każdy normalnie poznający człowiek wie, że rzeczywistym jest to, co istnieje

(proporcjonalnie do swej treści), a więc istnieje i jako Adam, i jako Ewa, i jako

Ius

PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu

drzewo, i jako minerał, i jako woda. To akt istnienia decyduje o realności

każdej treści, która, jako istniejąca, jest zawsze w sobie sama ostatecznie

zdeterminowana i przyporządkowana do właściwego sobie działania.

Są różne stopnie (sposoby) istnienia rzeczywistości. Jest możliwe, a

zarazem koniecznie istnienie samo przez siebie, jako najwyższa rzeczywistość,

jako jedyne źródło wszystkiego, co jest rzeczywiste, czyli wszystkiego, co

istnieje. Takim istnieniem jest Absolut-Bóg. Dostrzegamy jednak i w sobie

samych, i wokół nas sposoby istnienia zależne od innych bytów, oraz takie

sposoby istnienia, które są w „sobie” jako w podmiocie. To człowiek (Adam,

Maria) jest istniejący w samym sobie, a także „ten oto” koń, pies, kot jest w

sobie jako we własnym podmiocie realnie istniejący. Byty są rzeczywiste

dlatego, że istnieją w sobie jako we własnym podmiocie. W filozofii nazwano

to substancjalnym sposobem istnienia, ponieważ podmioty istniejące są

substancją.

Rzeczywiste są nie tylko podmioty istniejące same w sobie;

rzeczywistość tworzą także właściwości istniejące nie same w sobie jako we

własnym podmiocie, ale te, które są zapodmiotowane w czymś, co już w sobie

samym istnieje; czymś rzeczywiście istniejącym w Adamie jest zmieniająca się

masa jego ciała, kolor jego włosów, jego uzdolnienia i przymioty (Adam jest

muzykiem, jest szlachetny, jest urodziwy). Wszystkie te właściwości można

dostrzec w istniejącym Adamie (bycie) jako realne, rzeczywiste, aczkolwiek

one nie istnieją w sobie jako we własnym podmiocie, ale w Adamie (czy w

Marii). Właściwości (przypadłości) są również rzeczywistością, istniejąc

istnieniem swoich podmiotów.

Rzeczywistością są również relacje zachodzące między podmiotami, np.

relacja małżeństwa, rodzicielstwa, pokrewieństwa, sąsiedztwa, koleżeństwa,

obywatelstwa, podobieństwa. Relacje te nie są tylko pomyślane (istniejące

jedynie w naszym poznaniu) – są to realne sposoby istnienia

międzypodmiotowego; relacje istnieją jedynie między korelatami, będącymi

podmiotami danej relacji. W różnych kierunkach filozoficznych pojawiały się

błędne mniemania, że wszelkie relacje są jedynie bytami myślnymi (a nie

czymś realnie istniejącym). Faktem jest, że występują relacje czysto myślne,

zw. relacjami logicznymi (nimi zajmuje się logika, rozważająca relacje

pomiędzy rezultatami naszego poznania, a więc pomiędzy pojęciami, sądami i

Ius

wypowiedziami), jednak relacje występujące w porządku myślowym nie

wyczerpują wszelkiej relacyjności; dostrzegamy i przeżywamy jako

rzeczywiste – czasami jako błogosławieństwo, czasami jako ciężar – niektóre

relacje, jak np. bycie mężem lub żoną, bycie córką lub synem, bycie

obywatelem, bycie podwładnym lub zwierzchnikiem. Wszystko to jest

rzeczywistym sposobem istnienia, stanowiącym swoistą rzeczywistość.

W realnym świecie dostrzegamy 4 stopnie istnienia: 1) istnienie samo

przez siebie – Absolut; 2) istnienie w sobie jako we własnym podmiocie – byty

substancjalne; 3) istnienie w podmiocie – przypadłościowy sposób istnienia; 4)

istnienie pomiędzy podmiotami jako korelatami istnienia – relacyjny sposób

istnienia. Wszystkie te stopnie (sposoby) istnienia tworzą rzeczywistość

podlegająca ludzkiemu poznaniu. Możemy także poznać (co nie znaczy, że

poznając nadajemy istnienie) rzeczywistość międzyludzkich relacji i dostrzec

ich różnorodność.

R EALNY PORZĄDEK PRAWA . Jednym z obszarów relacji międzyludzkich jest

zespół relacji tworzących porządek prawny, nazwany „ordo iuris” (jako „ordo

boni ac recti”). W tym porządku prawa ludzie – ze względu na łączące ich

międzyosobowe relacje – organizują swe działania. Współżycie międzyludzkie

nacechowane jest powinnością działania (lub zaprzestania działania, gdy ono w

jakiś sposób drugiemu szkodzi): bez względu na obowiązujące aktualnie

przepisy prawne każdemu człowiekowi należy się, by mu nie szkodzić, a gdy

osłabnie – pomóc w potrzebie; sytuacje takie są oczywiste i nie można znaleźć

usprawiedliwienia, że nie podjąłem działania (lub nie zaprzestałem działania)

jedynie dlatego, że nie ma przepisu prawnego regulującego daną sytuację.

Istnieje obiektywny porządek, w którym człowiek „ma prawo” (czyli może)

domagać się odpowiedniego działania (lub zaprzestania działania). Ten

naturalny nakaz prawny, polegający na tym, że człowiek ma obowiązek w

określonych przypadkach postąpić odpowiednio lub zaprzestać działania ze

względu na dobro osoby drugiej w tradycji prawnej i filozoficznej nazywa się

porządkiem prawa naturalnego – „ius naturale”.

Ten porządek prawa jest porządkiem niepisanym, naturalnie czytelnym

dla każdego człowieka używającego rozumu. Niekiedy, z ważnych społecznie

względów, człowiek formułuje, w postaci zapisu normy prawnej (lex), sposób

postępowania wobec innych osób w określonej społeczności. Normy prawne

Ius

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: