Geocentryzm.pdf

PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu

GEOCENTRYZM (gr.g � [ge]—ziemia;k ‘ ntron[kentron]—±rodkowypunkt

koła;łac.centrum—±rodek)—głównadoktrynakosmologiczno-astronomiczna

staro»ytneji±redniowiecznejﬁlozoﬁiprzyrody,uznaj¡caZiemi¦zawyró»niony

punkt(miejsce)wprzestrzenioraz(lub)zaistnienieZiemizawyró»niony

momentwczasie.

Doktryn¦g.naogółprzeciwstawiasi¦doktrynieheliocentrycznej(lubhe-

liostatycznej),alezewspółczesnegopunktuwidzeniabardziejzasadnebyłoby

kontrastowaniedoktrynyg.zdoktryn¡inﬁnitystycznegohomogenizmu,gdy»

zarównowg.,jakiwheliocentryzmiewspólnejestogólnezało»enieniejedno-

rodnejstrukturyprzestrzeni(czasu),modyﬁkowanejedynieprzezodmiennie

interpretowany,wyró»nionypunkt(Ziemia,Sło«ce)wprzestrzeni.Wdziejach

astronomiiikosmologiig.byłnajcz¦±ciejstowarzyszanyzdoktryn¡geosfery-

zmuigeostatyzmu,kontrowersyjnejestnatomiastkojarzenieg.zantropocen-

tryzmem.

Pierwszychsformułowa«koncepcjig.mo»nadoszuka¢si¦ju»w±ródpier-

wotnychdoktrynkosmologicznych,aledopieronagrunciekosmologicznego

modeluAnaksymandradoktrynag.zostaławyartykułowanawcałejpełni.Mo-

delAnaksymandrawsposóbistotnyokre±lałnoweﬁlozoﬁcznepodej±ciedo

kosmosujakosystemu,wktórympanuj¡,daj¡cesi¦uchwyci¢zapomoc¡ra-

cjonalnejmy±li,regularno±¢iporz¡dek,rozwijaj¡cideezawarteju»wkosmo-

logiiHomeraiHezjoda.WgAnaksymandra,Ziemiaznajdujesi¦wcentrum

kosmosu,adlatego,»ejestrównooddalonaodjegokra«ców,pozostajenie-

ruchoma.Noweuj¦cieAnaksymandrapolegałonauzgodnieniuaposteriorycz-

nej(maj¡cejuzasadnienieempirycznewdanychbezpo±redniego,niezinterpre-

towanegodo±wiadczeniezmysłowego)doktrynyonieruchomo±ciZiemi(geo-

statyzm)zaprioryczn¡(arytmetyczno-geometrycznejproweniencji)doktryn¡g.

WkosmologiiAnaksymandra—wprzeciwie«stwiedowcze±niejszychmodeli

kosmologicznych—racj¡stabilno±ciZieminiebyłojednak±wiadectwozmysłów,

aleczystoaprioryczna(arytmetyczno-geometryczna)przesłanka.Dzi¦kitakie-

muuj¦ciumo»nabyłounikn¡¢zarzutuzarównoarbitralno±ciwstosunkudo

ostatniegoelementuci¡guciałzapewniaj¡cychZiemistabilno±¢,jakiregres-

susadinﬁnitum.Jednak—odmiennieni»wpó¹niejszychmodelachkosmo-

logicznych—doktrynag.niebyłapoł¡czonazdoktryn¡geosferyzmu(Ziemia

wmodeluAnaksymandramiałakształtwalca),cowydajesi¦niekonsekwencj¡

ibywatraktowanejakoargumentpodwa»aj¡cyabstrakcyjny(arytmetyczno-geo-

metryczny)charakterg.Anaksymandra.Wgjednejzodmiennychinterpretacji

(G.Freudenthal)równowagaZiemiwkosmologicznymmodeluAnaksymandra

niewynikaanizgeometrycznychracji,anizabstrakcyjnejmetaﬁzycznejzasady,

leczzkoncepcjibezwładno±ciZiemi.

Konsekwentnyg.,jakodoktrynaapriorycznawyst¦pujewkosmologiiPar-

menidesa,któratymró»nisi¦odpokrewnejjejkosmologiipitagorejskiejFilola-

osa,»eg.poł¡czonyjestnietylkozgeosferyzmem,aletak»ezgeostatyzmem.

Wmodelukosmologicznymzaproponowanymprzezpitagorejczyków,przeka-

zanymprzezFilolaosa,centralnemiejscewewszech±wieciezajmuje±wi¦tyogie«

(Di«cFulak ’ [DiósPhylaké]).Ziemia,jakrelacjonujetenfrg.naukipitagorej-

czykówArystoteles( Decaelo ,293a29),„jesttylkojedn¡zgwiazd(t“nd'g � n,

–nt — n strwno˛san[tendegen,hentonastronoúsan])iswoimruchemdo-

koła±rodkapowodujedzie«inoc”.Wkosmologiipitagorejczykównast¡piło

geocentryzm 1

PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu

zerwanienietylkozg.,aleizgeostatyzmem.Pitagorejczycynietylkoodrzuci-

linadbudowanynabezpo±rednim±wiadectwieempirycznymobraz±wiata,ale

równie»zakwestionowalisam¡zasad¦uzgadnianiamodelukosmologicznego

zniezinterpretowan¡wabstrakcyjnychteoriachempiri¡.Tenstanrzeczyrady-

kalniezmieniłwswojejkosmologiiArystoteles,któryprzywrócił±wiadectwu

zmysłówpoczesn¡rol¦,aczkolwiekniebyłwtymkonsekwentny,czyni¡cpew-

nekoncesjenarzeczgeosferyzmupoprzezreinterpretacjeniektórychdanych

obserwacyjnych.Wcałejrozci¡gło±cinatomiastzespoliłArystotelesdoktryn¦

g.zdoktrynamigeostatyzmuigeosferyzmu,tworz¡cspójn¡cało±¢wramach

modelutzw.±wiatadwusferycznego.

Arystotelespolemizuj¡czpitagorejczykaminagrunciezasadswojejﬁzyki,

dowodził,»eruchZiemizarównowokółjejosi,jakiwokółcentralnegoognia

jestniedopogodzeniazkoncepcj¡sko«czonego,sferycznegokosmosu,zwł.

za±niedasi¦uzgodni¢zteori¡czterech»ywiołów(elementów).Ziemia,

składaj¡casi¦wprzewa»aj¡cejcz¦±cizziemskiegoelementu,znaturymusi

znajdowa¢si¦wgeometrycznym±rodkuwszech±wiata.Arystotelesuwa»ał,

»epitagorejczycypopełnilibł¡d,nieodró»niaj¡cgeometrycznego(ilo±ciowego)

±rodka(centrum)kosmosuod±rodkajako±ciowego,okre±lanegoprzeznatur¦

danejrzeczy.Tylkokoncepcjajako±ciowego±rodkakosmosumo»eby¢,wg

niego,pojmowanajako„zasada”.Wgeometrycznym(ilo±ciowym)±rodku

wszech±wiataniemo»ezatemznajdowa¢si¦to,conajczcigodniejsze,czyli

centralnyogie«;wkonsekwencji—Ziemianiemo»esi¦porusza¢,czyliby¢

„jedn¡zgwiazd”.

Konsekwentniegeocentrycznycharaktermiałastronomicznymodelsferho-

mocentrycznychEudoksosa-Kallipposa.Wramachtegomodelug.pełniłprzede

wszystkimrol¦centralnejprzesłankiastronomicznej,namocyktórejobserwo-

waneruchyciałniebieskichodnoszonodonieruchomejZiemijakodobez-

wzgl¦dnienieruchomegoukładuodniesienia.Modeltenbyłwielokrotniemo-

dyﬁkowanym.in.przezArystotelesa,aleg.,jakojegogłównezało»enie,pozo-

stałniezmieniony.Przyjmowaligobezzastrze»e«nietylkoﬁlozofowieprzyro-

dy,aleiastronomowie(niektórzygokwestionowali).Najbardziejspektakularny

charaktermiałypropozycjeastronomówhellenistycznych—ArystarchazSamos

iSeleukosazSeleucji.Wcze±niej(HeraklideszPontu)kwestionowanojedynie

powi¡zanyzg.geostatyzm(m.in.przezEudoksosazKnidos),sugeruj¡c,»eZie-

miakr¡»ywokółswejosi,za±MerkuryiWenuskr¡»¡wokółSło«caidopiero

wtakimukładzieobiegaj¡Ziemi¦.ArystarchzSamoszerwałnietylkozgeo-

statyzmem,aleizg.,proponuj¡cpierwszywstaro»ytno±cikonsekwentniehe-

liocentrycznymodel±wiata.PropozycjaArystarchanajcz¦±ciejinterpretowana

jestinstrumentalistycznie,jakohipotezastrictekomputacyjna(matematyczna),

alenawetjakotakanatraﬁławstaro»ytno±cinaniedaj¡cesi¦przezwyci¦»y¢

przeszkodywpostacibrakumo»liwo±ciwyja±nienianajejgruncieniektórych

danychastronomicznych,np.nierówno±¢okresówczasupomi¦dzyprzej±cia-

miSło«caprzezkardynalnepunktyekliptykiorazbrakumo»liwo±cizaobser-

wowaniatzw.rocznejparalaksygwiazdowej.Hipotezatabyłajednakniedo

uzgodnieniazwł.zdanymizdrowegorozs¡dkuizbudowan¡natychdanychﬁ-

zyk¡Arystotelesa.SeleukoszSeleucjipróbowałpowi¡za¢astronomiczn¡teori¦

Arystarchazﬁzyk¡ziemsk¡,usiłuj¡cwyja±ni¢m.in.charakterprzypływówna

geocentryzm 2

PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu

MorzuCzerwonymnapodstawieruchuZiemiipoło»eniaKsi¦»yca,aleprób

tychniezaakceptowałastaro»ytna(i±redniowieczna)nauka.

G.zaakceptowalinajwybitniejsiastronomowiestaro»ytni—HipparchiPto-

lemeusz.Głównezało»eniakosmologiiArystotelesa,wtymg.,wykorzystał

Ptolemeuszzarównowswojejkosmologii,jakiwastronomii.Jednakmodel

±wiatazaproponowanyprzezPtolemeuszaniebyłkonsekwentniegeocentrycz-

nywzwi¡zkuzpowszechnymstosowaniemtzw.ekwantu.Ptolemeuszwswojej

astronomiiwcałejrozci¡gło±ciwykorzystałnatomiastdoktryn¦geostatyzmu,

podaj¡cm.in.Arystotelesoweargumentyzageostatyzmem.

Zało»eniageostatyzmu,aleig.,przyj¦towkosmologiiiastronomii

arab.NajpełniejwykorzystałjewswoimsystemiekosmologicznymAwicenna,

dokonuj¡cadaptacjimodelusferhomocentrycznychEudoksosa-Arystotelesa.

WgAwicennyciałaniebieskiemusz¡by¢poruszaneprzezduszeobdarzone

wol¡.Zewzgl¦dunawiecznyiregularnycharakterruchuciałniebieskich

przyczynatakiegoruchumusiby¢niesko«czonawswejmocy,niemo»e

zatemby¢aniciałem,anibytowa¢samoistniewciele.Musitoby¢całkowicie

niematerialna,poznawalnawył¡cznieintelektualniesubstancja.Awicennatakim

substancjom—jakobytomcałkowicieoddzielonymodmateriiiodwszelkich

przysługuj¡cychjejdeterminacjom—nadałnazw¦InteligencjilubIntelektu;

poszczególnesferysystemu±wiatawyposa»ones¡wInteligencje,b¦d¡ce

przyczynamicelowymiichruchu.

G.powi¡zanyzgeostatyzmemigeosferyzmemzostałprzyj¦typrzezAwer-

roesairazemzcał¡wykładni¡ﬁlozoﬁiArystotelsastałsi¦integralnymskład-

nikiem±redniowiecznegoobrazu±wiata.Doktrynyg.nieprzyjmowanojednak

w±redniowieczubezkrytycznie;próbowanoj¡modyﬁkowa¢,kieruj¡csi¦jednak

bardziejwykładni¡oryginalnychpogl¡dówArystotelesani»kwestionuj¡cymi

jewynikaminiektórychobserwacjiastronomicznych.Przykłademkrytycznejre-

cepcjipogl¡dówArystotelesabyłykoncepcjePawłazWenecji,któryid¡cdrog¡

po±redni¡pomi¦dzyinterpretacj¡awerroistyczn¡,akceptuj¡c¡istnieniejednego

(absolutniestałego)centralnegopunktuwszech±wiata,iinterpretacj¡ockhami-

stów,odrzucaj¡cychistnienietakiegojednegopunktu,przyjmowałistnieniejed-

negopunktuodniesieniadlawszystkichruchów,alenieuto»samiałtegopunk-

tuzgeometrycznym±rodkiemZiemi.Wtymkontek±cierozró»nianopomi¦dzy

geometrycznym±rodkiemZiemi(±rodkiemwielko±ci)iﬁzycznym±rodkiemZie-

mi(±rodkiemci¦»ko±ci).PawełzWenecjibyłjednymztych,którzy—zgodnie

zkrytyczn¡recepcj¡g.—przyjmowali,»e±rodkiemcałegowszech±wiatajest

±rodekci¦»ko±ciZiemi.Specyﬁka±redniowiecznegog.wyra»ałasi¦jednaknie

tylewsubtelno±cirozró»nie«poj¦ciowychwypracowanychwramachkrytycz-

nejrecepcjiarystotelesowskiejﬁlozoﬁiprzyrody,cowpogł¦bionymrozumieniu

Arystotelesowychdystynkcjipoj¦ciowych.

Wscholastycznejﬁlozoﬁiprzyrodyg.funkcjonowałjakodoktrynakosmo-

logicznanawi¡zuj¡cadokosmologiiarab.,alezwł.dorozró»nie«wprowadzo-

nychprzezArystotelesaw Decaelo .WgAlbertaWielkiegowewszech±wiecies¡

dwa„±rodki”(media),zktórychtylkojedenmie±cito,coBoskie.Punktrów-

nooddalonyodobwodupierwszejsfery,któryzajmujeZiemia,nazwanome-

diumquantitatis,jednakmiejsceto—zdaniem±w.Alberta—jestpozbawione

szczególnegoznaczenia,gdy»determinujegodopieromediumnaturae,miejsce

to»samezostatni¡sfer¡.Tedwa„±rodki”(media)stanowi¡extrema,pomi¦dzy

geocentryzm 3

PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu

którymirozmieszczones¡innemedia,rozumianejakolokalneo±rodkiogni-

skuj¡ceitransmituj¡cemocmediumnaturaewkierunkumediumquantitatis.

Dlasferplanetarnychtakim„(o)±rodkiem”jestSło«ce.JednakSło«ce—wprze-

ciwie«stwiedoZiemi,aczkolwiektylkolokalnie—jednoczywsobiefunkcje

zarównomediumnaturae,jakimediumloci.PodobnieKsi¦»yc,usytuowany

napograniczuregionuplanetarnegoiziemskiegoorazodbieraj¡cywytransfe-

rowaneprzezSło«cemoceiprzekazuj¡cyjeZiemi,maj¡ccz¦±ciowoziemsk¡

natur¦(lunaestsimilisnaturaeterrae)jestzarazemmediumnaturaeimedium

quantitatis.

G.±redniowiecznejﬁlozoﬁiprzyrodyniebyłnaogółstowarzyszonyzantro-

pocentryzmem,cho¢byzuwaginapowszechnieprzyjmowanyw±redniowieczu

teocentryzm.Zarozró»nieniempomi¦dzymediumquantitatisimediumnatu-

raestałabowiemzasada,zgodniezktór¡„zawieraj¡cyprzewy»sza[jestdosko-

nalszyni»]zawarte”(„continensestnobiliusetformaliuscontento”).Zgodnie

zt¡zasad¡Ziemia(znajduj¡csi¦w„centrum”)niemiaławyj¡tkowejpozycji,

atymsamymczłowiek,»yj¡cywziemskimregionie,takiejpozycjirównie»nie

posiadał.Ziemiabyłanajmniejdoskonałazewszystkichsfer,któretworzyłyhie-

rarchi¦doskonało±ci(interpretowan¡zapomoc¡hierarchiiduchówczystych—

aniołów).Empireummo»eby¢zatem„±rodkiem”,aczkolwiekznajdujesi¦na

obwodzie,gdy»„porz¡dekprzestrzennyjestodwrotno±ci¡duchowego”(Dan-

te).WalegoriiprzedstawionejprzezAlainazLilleludzie»yj¡cyna„central-

nie”poło»onejZiemifaktycznieznajdowalisi¦„pozamuramimiejskimi”(extra

muros).Wmodelu±wiatadwusferycznego,wktórymZiemiabyławjegogeo-

metrycznymcentrum,człowiekzajmowałmiejsceperyferyjne.redniowieczny

obraz±wiatabyłzatemgeocentrycznyiantropoperyferycznyzarazem.

Geostatyzmjakoskładow¡±redniowiecznegog.kwestionowanowramach

nominalistycznejﬁlozoﬁiprzyrody;najbardziejznanes¡argumentywysuni¦te

przezMikołajazOresme,id¡cewkierunkuzneutralizowaniaargumentówwy-

suwanychzpozycjiarystotelesowskiejﬁlozoﬁiprzyrodyprzeciwkodobowemu

(wokółwłasnejosi)ruchowiZiemi.Gruntpodheliocentryzm,jakodoktryn¦

opozycyjn¡wstosunkudog.,zostałprzygotowanydopierowramach±rednio-

wiecznejrecepcjipitagorejskiejkosmologii.

Noweuj¦ciepitagorejskiejkosmologiinagruncie±redniowiecznejﬁlozo-

ﬁiprzyrodywypracowałzwł.MikołajzKuzy,którydokonałsuigenerissa-

kralizacji(diwinizacji)poj¦cia„mediumquantitatis”(mediumloci).Wteolo-

giczno-kosmologicznejwizji±wiataKuza«czykawszech±wiatzostałpoj¦tyjako

„sko«czonaniesko«czono±¢”równowa»nakuli,alekuliniesko«czonej,która

jestobrazem„stworzonegoBoga”(„Deusestsphaeraintelligibilis,cuiuscen-

trumubique,circumferentianusquam”).Wgtejwizjijednojesttylkocentrum

±wiata—jestnimBóg(„Centrummundicoinciditcumcircumferentia[…];cen-

trumetcircumferentiasuntDeus”).Nagruncieteologiczno-kosmologicznych

pogl¡dówKuza«czykałatwydouchyleniajestgeostatyzm,gdy»niewi¡»esi¦

ju»ztradycyjnierozumianymg.RuchZiemiw±wietlepowy»szychzało»e«jest

dopewnegostopnianaturalny,aczkolwieknieuchwytnydlazmysłów.Wzmie-

nionejperspektywierównie»geosferyzm,wst¦puj¡cyjakointegralnyskładnik

g.(tradycyjniejednak,zgodniezinterpretacj¡arystotelesowsk¡,wi¡zanyzgeo-

statyzmem),zostałwykorzystanyjakoargumentprzeciwgeostatyzmowi.Win-

terpretacjiKuza«czyka,chocia»Ziemianiejestidealn¡kul¡,tojednakmado

geocentryzm 4

niejzastosowaniewysuni¦taprzezSimplicjuszazasada,zgodniezktór¡kształt

kulistynajlepiejusposabiadoruchuobrotowego(„ﬁgurasphaericaestaptis-

simaadmotumcircularem”).Ziemianatyle,nailejejﬁgura„estnobiliset

sphaerica”,mo»eporusza¢si¦ruchemkołowym.Wzwi¡zkuzpowy»szym,

g.zakwestionowanynagruncieheliostatycznegosystemuM.Kopernikazostał

uchylonywrównejmierzedzi¦kireinterpretacjizasadpitagorejskiejkosmologii,

coikrytykiastronomiiptolemejskiej.

Bibliograﬁa: A.Koyré, FromtheClosedWorldtotheInﬁniteUniverse ,Bal1957,1987

( Odzamkni¦tego±wiatadoniesko«czonegowszech±wiata ,Gd1998);Swie»awskiDFV87–122;

A.Finkelberg, TheCosmologyofParmenides ,AmericanJournalofPhilology107(1986),303–

–317;L.Ch.Taub, Ptolemy’sUniverse.TheNatural,PhilosophicalandEthicalFoundationsof

Ptolemy’sAstronomy ,Ch1993;J.D.North, TheFontanaHistoryofAstronomyandCosmology ,Lo

1994( Historiaastronomiiikosmologii ,Ka1997,53–68);M.Kurdziałek, redniowiecznestanowiska

wobectezy:Ziemiajestjedn¡zplanet ,w:ten»e, redniowieczewposzukiwaniurównowagimiedzy

arystotelizmemaplatonizmem ,Lb1996,233–270;Z.E.Roskal, Model±wiatadwusferycznego

wkosmologiiArystotelesa ,RF47(1999)z.3,85–105;ten»e, Astronomiamatematycznawnaucegreckiej.

Metodologicznestudiumhistoryczno-przyrodnicze ,Lb2002,59–69,96–98.

ZenonE.Roskal

geocentryzm 5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: