Cel.pdf

(78 KB) Pobierz
Powszechna Encyklopedia Filozofii (wersja dla WWW)
• Celwaspekcieetycznym
CEL (gr.t ‘ loc[telos],t«o˘ ™ neka[tohoúhéneka],skop “ c[skopós],p ‘ rac[peras];
łac.finis,terminus)—to,zewzgl¦dunaconast¦pujedziałanie;to,costanowi
kresdziałania.
Terminyoznaczaj¡cec.:„t ‘ loc”—oznaczagranic¦,kres,kraniec,który
osi¡galubmo»eosi¡gn¡¢działanie,powstawanieczyrozumowanie;niemo»no±¢
pój±ciawniesko«czono±¢,którapozostawiałabydziałaniebezskutecznym,
powstawanieniedoko«czonymarozumowanieniepełnyminiedowodliwym;
ukazuje,»eto,cojestsko«czone,jestdoskonałe(„operisalicuiusperfectioet
absolutio”),np.duszaczysylogizm.Terminamisynonimicznymi„t ‘ loc”s¡
poj¦cia„skop “ c”i„p ‘ rac”orazłac.finis,terminus.Podstawowerozumienie
c.oznacza:to,zewzgl¦dunacoco±jestlubdziała,motywdziałania(gr.t«
o˘ ™ neka,łac.finiscuiusgratia);c.wyra»ate»jedn¡zodpowiedzinapytanie
„dzi¦kiczemu?”,stawianewkontek±ciewszelkiegostawaniasi¦iruchu(gr.di¤
t • [diáti],łac.propterquid).
Terminyoznaczaj¡cebrakc.lubto,czemusi¦c.przeciwstawia:„ ˆ nagka Ÿ oc”
[anankáios]—konieczny;mo»emywskaza¢nakonieczno±¢absolutn¡,gdziec.
niewyst¦puje,oraznakonieczno±¢hipotetyczn¡,którac.niewyklucza,alego
sobiepodporz¡dkowuje;„ ˆ tel ’ c”[atelés]—niedokonany,niesko«czony,niedo-
skonały;„a Ž t “ matoc”[autómatos]—samorzutny,przypadkowy,rozumianyte»
jakobezcelowy.Przeciwstawieniesi¦temu,cozachodzizawszelubnajcz¦±ciej—
poj¦ciemsynonimicznymjestt – qh[tyche]—los,traf.
C.stanowiczynnikwchodz¡cywsposóbanalogicznywstruktur¦wszelkie-
godziałania.Wfilozofiic.mo»eby¢rozumianyjako:1)co±,coko«czydziałanie
(kresdziałania)—finisterminus,finisqui;2)czynno±¢(aktualizacja),dzi¦kiktó-
rejosi¡gasi¦zamierzonedobro—finisquo;3)osoba,doktórejdobropo»¡da-
nepodporz¡dkowujeczynnikpo»¡daj¡cy—finisqui;4)motyw,zewzgl¦duna
którypowstajeczynno±¢(działanie)—finiscuiusgratia.Decyduj¡ceznaczenie
przyinterpretacjidziałaniamarozró»nieniepomi¦dzyc.jakokresemdziałania
ac.jakomotywemdziałania.Kresjestetapemzamykaj¡cym(ko«cz¡cym)dzia-
łanie,jednakprzywyja±nianiuistotydziałaniakresjestwarunkiemniewystar-
czaj¡cym—niejestbowiemostateczn¡racj¡powstawaniaiistnieniadziałania.
Dopieroc.jakomotyw,zewzgl¦dunaktóryzaczynasi¦działanie(wytr¡cenie
bytuzbierno±ci,mo»no±cidodziałania),jestracjonalnymirzeczowymuzasad-
nieniemwszelkiegodziałania.Wwyja±nianiudziałaniazostałauwzgl¦dniona
zarównorolaprzedmiotu—„to,zewzgl¦dunaconast¦pujedziałanie”,jakire-
alnał¡czno±¢zpodmiotempoprzezmotyw.
C.uto»samiasi¦zdobremjakowła±ciwo±ci¡transcendentaln¡bytu,osta-
tecznieuzasadniaj¡c¡wszelkiedziałanie.C.wyró»nianyosobnozewzgl¦duna
funkcj¦—jestdobrem,oiledoprowadzadodziałania(po»¡danie)iaktualizu-
jedziałanie.Niejestonztegopowodutylkopoznawczymuj¦ciemdobra,ale
stanowirealnywyrazamabilnegosposobuistnieniabytu.Dlategod¡»eniedo
dobraiupodobaniewdobru(miło±¢)jestrealizacj¡działania,któregoc.stano-
wipodstaw¦.St¡drol¦poznawczegosformułowaniatranscendentalnegodobra
jakoc.pełnizasadacelowo±ci—omneagensagitpropterfinem(wszystko,co
działa,działadlacelu);wprostjakoc.okre±lasi¦przyczyn¦celow¡,którajest
cel PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 1
uznawanazarealnyczynnik(składnik)bytuiracj¦sprawstwa,traktowan¡ana-
logiczniedlacałejrzeczywisto±ci.
Powi¡zaniec.ztranscendentalnymdobrempozwalanaracjonalnewyja-
±nianiewszelkichzmianzachodz¡cychw±wiecie.Szczególn¡rol¦pełnic.wwy-
ja±nianiuludzkiegowolitywnegodziałania,którezewzgl¦dunaswójrelacyjny
charakterdomagasi¦ostatecznegoodniesieniadodobra.Dlategoc.słu»ydo
wyja±nianiaiinterpretacjizasadniczychdlaczłowiekadziedzin»yciaosobowe-
go:poznania,moralno±ci,sztukiireligii.
Bibliografia: E.Geblewicz, Analizapoj¦ciac. ,PF35(1932),233–244;J.deFinance, Lafinalité
del’êtreetlesensdel’univers ,w: MélangesJosephMaréchal ,Bru1950,II141–158;T.ele¹nik, O
wła±ciw¡interpretacj¦finalizmutomistycznego ,RF12(1964)z.1,53–63;Kr¡piecDzVII178–193,
463–468;M.P.Lerner, RecherchessurlanotiondelafinalitéchezAristote ,P1969;M.A.Kr¡piec,
Czyczłowiekbezc.? ,CzK6–7(1995),5–36.
PawełGondek
Celwaspekcieetycznym tokres±wiadomegodziałania;wsensieprzed-
miotowym—przedmiotzamierzonegodziałania,punktdoktóregodziałanie
jestskierowanelubskutekdziałania;wsensiepodmiotowym—racja,powód
lubmotywdziałania.
Wetycepoj¦ciec.wyst¦pujewzwi¡zkuzokre±leniempowinno±cimoralnej
(moralnegodobraizłaczynu)orazzuj¦ciemwyznacznikówmoralno±ciaktu
ludzkiego.
Zwolennicydeontologizmudefiniuj¡powinno±¢orazmoralnedobroizło
czynuzwył¡czeniemc.,poprzezzgodno±¢czynuznakazemautorytetuze-
wn¦trznego(heteronomia)lubwewn¦trznego(autonomia)wstosunkudopod-
miotuczynu;inniokre±laj¡powinno±¢,anast¦pniemoralnedobroizłoczynu,
przezjegostosunekdoostatecznegoc.człowieka,czylidobrauznawanegoza
najwy»sze(teleologizm),którejednocze±nieuszcz¦±liwiaczłowieka(eudajmo-
nizm).Wzale»no±ciodsposoburozumieniadobraorazosób,którewdziałaniu
stanowi¡dobronajwy»szejakoprzedmiotdziałaniacelowego,teleologizmprzy-
bieraposta¢:1)hedonizmu(dobronajwy»szeiszcz¦±ciepolegaj¡nadoznawa-
niuzadowolenia)indywidualistycznego(ArystypzCyreny)lubspołecznego,
zw.utylitaryzmem(J.Bentham,J.S.Mill,M.Schlick,V.Kraft);2)perfekcjo-
nizmu,głosz¡cego,»enajwy»szymdobremjestsamourzeczywistnienie(Ary-
stoteles,E.Fromm,M.Oraison).Zwolennicyteleologizmuusiłuj¡wykaza¢,»e
moralnapowinno±¢imoralnedobroczynumaj¡obiektywneuzasadnienie(nie-
zale»neodwszelkiegonakazu)wpodstawowychpotrzebachczłowieka,których
zaspokojeniejestc.iwła±ciwymmotywemwszelkiegodziałania.Powinno±¢
moraln¡uwa»asi¦wi¦czapowinno±¢stosowaniaodpowiedniego±rodkado
c.,uwarunkowan¡pragnieniemtegoc.;wyra»asi¦j¡wzdaniuwarunkowym,
awi¦cprakseologicznie,anieaksjologicznie(aksjologia).
Teleologizmetycznypopełniatzw.bł¡dnaturalistyczny,polegaj¡cynatym,
»eistot¦moralno±ciorazmoralnejwarto±ciczynudefiniujec.rozumianyjako
zamierzonyskutekdziałania(naturalizmetyczny),przekre±laj¡cswoistecechy
moralno±ci—bezwarunkowo±¢(kategoryczno±¢)powinno±cimoralnejibezin-
teresowno±¢moralnegodobra.Tymczasemczynniestajesi¦moralniepowinny
iodpowiedniomoralniedobryprzezto,»ejest±rodkiemdoostatecznegoc.,
chocia»doniegoprowadzi.
cel PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 2
Poniewa»powinno±cimoralnejidobramoralnegoniemo»naadekwatnie
wyrazi¢przezrelacj¦±rodkadoostatecznegoc.człowieka,niewynikaztego,»e
mo»najeokre±li¢zpomini¦ciemkategoriic.wogóle.Czynjestmoralniedobry
dzi¦kitemu,»ejestaktemafirmacjiosoby(awwieluwypadkachtak»ebytów
pozaosobowych)zewzgl¦dunajejwłasn¡warto±¢(godno±¢),czylizwył¡cze-
nieminnychc.działaj¡cegopodmiotu.Godno±¢osoby,kuktórejaktdziałaj¡ce-
gojestskierowany(personalizmwetyce),jestmiarodajnawsposóbkonieczny
iwystarczaj¡cy;osobaprzezsw¡godno±¢jestc.dlasiebie(c.wsobny)ina
mocyswegoistnieniaustanawiadlawszystkichosób(niewył¡czaj¡cwłasnej)
powinno±¢afirmowaniajejwtymcharakterze.Tapowinno±¢jestpowinno±ci¡
moraln¡,za±warto±¢czynuafirmuj¡cegot¦godno±¢dlaniejsamejjestmoral-
nymdobremtegoczynu;powinno±citejprzysługujebezwarunkowo±¢,acech¡
realizuj¡cegoj¡czynujestbezinteresowno±¢.Wła±ciw¡racj¡iprzedmiotemtej
powinno±cijestosobajakoc.wsobny,idlategomoralnejpowinno±ciorazmoral-
negodobraczynuniemo»nazdefiniowa¢zpomini¦ciemc.;dziejesi¦tojednak
nainnejzasadzie,ani»eliwteleologizmieetycznym(wprzesadnejreakcjina
deontologizm).
C.wyst¦pujewetycerównie»przyokre±laniuwyznacznikówmoralno±ci
czynuludzkiego,tj.intencjidziałania,czylimotywu(finisoperantis),skłania-
j¡cegopodmiotdodziałania,oraztzw.przedmiotu(finisoperis),czylitego,
kuczemudziałaniezmierzaobiektywnie,niezale»nieodintencjidziałaj¡ce-
go.Wobuprzypadkach(intencja,przedmiot)c.działaj¡cegoidziałaniapełni
zosobnarol¦warunkukoniecznegoizarazemniewystarczaj¡cegodlaokre±le-
niamoralnegodobraczynu,tj.jegozgodno±ciznorm¡,podczasgdystwierdze-
nieniezgodno±ciktóregokolwiekznichzt¡norm¡wystarczadlaokre±lenia
moralnegozłaczynu.
Bibliografia: T.Steinbüchel, DerZweckgedankeinderPhilosophiedesThomasvonAquino ,Mr
1912;WoronieckiKEWI20–32,123–200;J.Maritain, Neufleçonssurlesnotionspremièresdela
philosophiemorale ,P1950;J.Keller, Etyka ,Wwa1954,I45–819;A.Antweiler, DerZweckinReligion
undMoral ,FZPhTh71(1957),273–316;T.lipko, Obiektywizmc.wetycechrze±cija«skiej ,Homo
Dei30(1961),317–322;J.Zurcher, L’homme,sanatureetsadestinée ,P1963,36–58,180–212;M.H.
Szymeczko, C.iwzórwetyce±w.TomaszazAkwinu ,Lb1965(mpsBKUL);W.Tatarkiewicz, Droga
dofilozofiiiinnerozprawyfilozoficzne ,Wwa1971,211–321.
TadeuszStycze«
cel PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 3

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin