Budda.pdf

BUDDA (wła±ciwie Siddh¯arthaGautama ,zw.te» ¯akyamuni )—my±liciel

indyjski,zało»ycielreligiizw.buddyzmem(sanskr.bauddhadar±ana),ur.563

(lub566)przedChr.wLumbin¯ık.Kapilavastu(dzi±wruinach),zm.483(lub

486)przedChr.wKu±¯ın¯agarze(dzi±Ka±i¯ak.Gorakhpuru).

ycieB.(sanskr.buddha—przebudzony)znanejestgłówniezopisówwka-

nonicznychtekstachbuddyjskich(cz¦±¢znichuj¦towform¦legendyzlicznymi

cudownymielementami),aletak»eztekstówkonkurencyjnejreligiid»inijskiej

(gdzieinterpretowanejestwsposóbdla«niepochlebny).Pochodziłzksi¡»¦cej

rodziny¯akyów,panuj¡cejnaterenachdzisiejszegopłd.-zachodniegoNepalu.

ByłsynemuddhodanyiM¯ay¯adev¯ı(matkaumarła7dnipoporodzie;wychowy-

wałagociotka,Mah¯apraj¯apat¯ıGautam¯ı).Pozawarciumał»e«stwazYa±odhar¡

Gop¡iurodzeniusi¦synaR¯ahulimiałprze»y¢czterysymbolicznespotkania:

trzyzcierpieniemtego±wiatawformiechoroby,staro±cii±mierci,aostatnie

zascet¡,któryznalazłuwolnienieodcierpienia.Kierowanyt¡wizj¡,porzucił

wwieku29latrodzin¦ipałac„dladobraikorzy±ciwielu”iprzyj¡łstyl»y-

ciaw¦drownegoascety.Poznałpraktykiduchowewielunauczycielizró»nych

szkół(m.in.s¯am . khyi,yogi,d»inizmu,¯aj¯ıvików,c¯arvaków),awko«cuzgrup¡

pi¦ciutowarzyszyoddałsi¦surowejascezie,byuzyska¢wy»szyrezultat.Po

sze±ciulatachuznałjednakt¦drog¦zanieskuteczn¡ikuzgorszeniuswych

towarzyszypowróciłdopraktykbardziejumiarkowanych.Wtedywmiejsco-

wo±ciG¯ay¯a(dzi±BodhG¯ay¯a)napłd.-wschódodBenaresudoznałduchowego

przebudzenia(bodhi),uzyskuj¡cstan(itytułhonorowy)buddhy.Istot¦tego

przebudzenia—jako„±rodkow¡±cie»k¦”—natychmiastoznajmiłswoimbyłym

towarzyszom,apotemprzezok.czterdzie±ciczterylataw¦drowałpopółnoc-

nychi±rodkowychIndiach,nauczaj¡codkrytychprzezsiebieprawdidyskutu-

j¡czprzedstawicielamiinnychnauk,zwł.braminamiizwolennikamiMah¯av¯ıry

(d»inizmu),aletak»ezmaterialistamiifatalistami(¯aj¯ıvikami).Zmuszonybył

tak»ezwalcza¢tendencjeschizmatyckieiheretyckiewobr¦biewspólnotywier-

nych(sa˙nghi),wtymwzało»onymprzezsiebiezakonie,zapocz¡tkowaneprzez

jegokuzyna,Devadatt¦(którynawetpróbowałgozabi¢).Zakon,pocz¡tkowo

tylkom¦ski(bhiks . u),pó¹niejtak»e»e«ski(bhiks . un . ¯ı),przyjmowałludziwszel-

kichstanówikast,spotykałsi¦zhojnymprotektoratem±wieckichwyznaw-

ców(up¯asaków),m.in.królaBimbisaryzMagadhy,któryoﬁarowałB.klasztor

k.R¯ajagr . hy.

B.zmarłwwieku80lat.Opisokoliczno±cijego±miercizawartyjestw S¯utrze

owielkimwyzwoleniu ( Mah¯aparinibb¯anasutta , D¯ıghaNik¯aya ,II3),którejnienale»y

myli¢z Mah¯aparinirv¯an . as¯utr¡ mah¯ay¯anistyczn¡.

B.samniczegoniepisał—jegonaukizostałypo±miertniezebraneprzez

uczniówiprzechowywanebyłyprzezkilkawiekówwformieustnej,dlate-

gozawieraj¡wieleelementówmnemotechnicznych.Autentyczno±¢niektórych

wypowiedziB.budziław¡tpliwo±ciju»wpierwszychlatachpojego±mierci,

awmiar¦upływuczasupojawiałysi¦nowetekstyinowepróbyustaleniaich

kanonu.Ostatecznieka»dazeszkółwczesnegobuddyzmumiaławłasnykanon

zw.„Trójkoszem”( Tripit . aka ,pali Tipit . aka ),składaj¡cysi¦zezbioru(„kosza”)

tekstóworegułachzakonnych( Vinayapit . aka ),zbiorukaza«Buddy( S¯utrapit . aka ,

pali Suttapit . aka )—-zło»onegozwieludziałów—-orazzbiorutekstówwy»-

szejdoktryny( Abhidharmapit . aka ,pali Abhidhammapit . aka ),zawieraj¡cegoteksty

pochodz¡ceoduczniówB.Kanonyteró»niłysi¦j¦zykiem,atak»ezawarto-

Budda PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 1

±ci¡poszczególnychkoszy.Dodzisiajwpełnizachowałsi¦tylkokanonszkoły

therav¯adysporz¡dzonywj¦zykupalijskim,akanonyniektórychinnychszkół

tylkofragmentarycznielubwprzekładachchi«.ityb.Cho¢cz¦stokanonpalij-

skiprzedstawiasi¦jakozapisautentycznejnaukiB.,nale»ymie¢±wiadomo±¢,

»etekstytewszczegółachbyłypoddaneinterpretacyjnejprzeróbcezpunktu

widzenianaukiszkoły,awydobyciepierwotnegoj¡draprzezporównanieztek-

stamipochodz¡cymizinychszkółjestdzi±bardzotrudne,niemog¡zatem

uchodzi¢zaprzedstawiaj¡ceautentyczn¡nauk¦B.Kanontybeta«ski( bKa’’gyur

i bsTan’gyur ),istniej¡cywkilkuwersjach,orazkanonchi«ski(pełnewydanie

japo«skie: Taish¯oShinsh¯uDaiz¯oky¯o ),oprócztekstówwczesnegobuddyzmuza-

wieraj¡licznetekstypó¹niejsze(powstałeodok.Iw.przedChr.),którecho¢

wło»onewustaB.jakojegokazania(s¯utrymah¯ay¯any),przedstawiaj¡całkiem

nowenaukiwstosunkudotych,jakieznamyzwcze±niejszychwieków,s¡wi¦c

tak»etylko¹ródłempomocniczymdoodtworzeniapierwotnejnaukiB.

Podstawyswejnauki(dharmy)B.wyło»yłw„Kazaniuwprawiaj¡cym

wruchkołodharmy”( Dhammacakkappavattanasutta , Sam . yuttaNik¯aya ,V12,11),

zaznaczaj¡c,»eniejesttojegonauka,leczodwiecznaprawdaprzezniego

tylkoodkryta.Sformułowanazostaław„Czterechszlachetnychprawdach”:

1)wszystkojestcierpieniem:narodziny,choroba,staro±¢,±mier¢,poł¡czenie

znieprzyjemnym,rozł¡czeniezprzyjemnym,niepewno±¢losuoraznietrwało±¢

grupelementów(skandh)składaj¡cychsi¦naosobowo±¢człowieka;2)cierpienie

maswoj¡przyczyn¦—jestni¡»¡dza,poszukuj¡caprzyjemno±cinazewn¡trz,

akierowanapodstawow¡niewiedz¡(avidy¡);3)cierpieniemo»eby¢trwale

usuni¦te,stanbezcierpieniatonirv ¯ an . a(„rozwianie”);4)istniejesposób

naosi¡gni¦ciewyzwoleniaodcierpienia,dost¦pnydlaka»dego,ajestnim

„szlachetnao±mioraka±cie»ka”:wła±ciwypogl¡d,wła±ciwepostanowienie,

wła±ciwamowa,wła±ciwysposób»ycia,wła±ciwedziałanie,wła±ciwywysiłek

woli,wła±ciwauwa»no±¢,wła±ciweskupienie.TeoriaetycznaB.jestteori¡

„±rodkowej±cie»ki”—unikaj¡cobuekstremów:oddaniasi¦nami¦tno±ciom

itorturowaniasi¦ascez¡,mo»emyosi¡gn¡¢spokójwewn¦trzny,niezb¦dny

dopraktykowaniakontemplacji,któramaprzynie±¢o±wiecenieintelektualne

imoralne(przebudzenie,bodhi).Dlaswychmnichówustanowiłok.250reguł

»yciazakonnego(przynajmniejtyleodtworzylizpami¦ciuczniowieB.pojego

±mierciBuddy;rozbie»no±ciwokółustaleniakanonicznegospisuregułległy

upodstawpierwszegorozłamuwsa˙ndze).

Rozwijaj¡cpierwsz¡szlachetn¡prawd¦,B.zwracałuwag¦natzw.trzy

znakirzeczywisto±cizło»onej:cierpienie,nietrwało±¢iniesubstancjalno±¢(brak

trwałejduszy,an¯atmav¯ada)wosobowo±ciczłowieka,spowodowanejejnie-

pierwotnym(bozło»onym,pochodnymwstosunkudozespołuprzyczyn

iwarunków)charakterem.Rozwijaj¡cdrug¡szlachetn¡prawd¦,B.przedsta-

wiłdoktryn¦zwan¡„prawemzale»negopowstawania”(prat¯ıtyasamutpada)—

wszystkopowstajewzale»no±ciodzespołuwarunków,ci¡gzespołówwarun-

kówpodmiotowych(osobowo±ciowych)układasi¦wdwunastostopniowekoło:

wzale»no±ciodniewiedzypowstaj¡dyspozycje(sa˙msk¯ary),wzale»no±ciod

sa˙msk¯ar—±wiadomo±¢(vijñ¯ana),wzale»no±ciod±wiadomo±ci—„imi¦ifor-

ma”(n¯amar¯upa,czyliosobowo±¢),nast¦pniepokolei:sze±¢podstawpoznania

(zmysłyiumysł),spostrze»enie,uczucie,pragnienie(po»¡danie,tr . s . n . ¯a),lgni¦cie

(przywi¡zanie),istnienie(»ywotijegoaktywno±¢),nowenarodzinyorazstaro±¢,

Budda PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 2

±mier¢itd.(czylicierpienie).Ka»dypoprzedniczłonwarunkujestanczłonuna-

st¦pnego(cho¢niejestwprostjegoprzyczyn¡).Drogadonirv¯an . ytodroga

stopniowegousuwaniatychwarunków—odniewiedzypocierpienie.Nirv¯an . a

jestwzasadzieniedookre±lonaprzezB.—jesttostanokre±lanynegatywnieja-

kowolno±¢odcierpieniai»¡dz,pow±ci¡gni¦cie,odej±cie,oddzielenie,aletak»e

pozytywnie,jakospokój,najwy»szarado±¢.B.odmawiałprecyzyjnegowypo-

wiadaniasi¦natematistnieniaczynieistnieniaarhata,któryosi¡gn¡łnirv¯an . ¦.

B.przyj¡łpowszechnywjegoczasachwIndiachpogl¡doodpowiedzialno-

±cimoralnejzaczynymoralniewarto±ciowalne(prawokarmana),si¦gaj¡cejpoza

gróbwkolejne»ywoty.Istoty»yweprzeradzaj¡si¦wkolenarodzini±mierci,

kołotoobejmujeijednoczywszystkieklasyistot±wiadomych(ludzi,devów,

zwierz¦ta,istotypiekielneigłodneduchy).Wobecpowszechno±cicierpieniana

czołocnótwysuwaj¡si¦:cnotawspółczuciawcierpieniu(karun . ¯a),współrado-

±ci(mud . it¯a),powszechnej»yczliwo±cidowszystkichistot,solidarnejmiło±ci

czyprzyja¹ni(maitr ¯ ı),awstosunkudosamegosiebie—cnotaniewzruszono±ci

(upeks . a).Osoba,którapraktykuje„szlachetn¡o±miorak¦±cie»k¦”,doskonal¡c

owecnoty,maszans¦je±linieosi¡gn¡¢nirv¯an . ¦wtym»yciu,toodrodzi¢si¦

wlepszychwarunkach,gdzieosi¡gni¦ciewyzwoleniab¦dziełatwiejsze.

Niejestjasne,jakB.pojmowałowoprzeradzaniesi¦,je±liprzyj¡¢zawiary-

godnypogl¡d,»eB.odrzucałistnienie„ja”(¯atmana)wka»dejpostaci,neguj¡c

wszelk¡posta¢substancjipozanietrwałymi(anitya),zmieniaj¡cymisi¦zmo-

mentunamoment(ks . an . ika)agregatami(skandhami)osobowo±ci,składaj¡cymi

si¦zpotokupodstawowychelementów(dharm),czyliczystychjako±cibezich

nosiciela.Mieliby±mywówczasdoczynieniazprzeradzaniemsi¦charakterupo-

tokuosobowo±ci,aniezreinkarnacj¡.By¢mo»ejednakteoriaan¯atmav¯adywtak

silnejwersjijestdopierowytworempó¹niejszejscholastykibuddyjskiej,naco

wskazujefakttzw.agnostycyzmumetaﬁzycznegoB.,czyliodmowaodpowiedzi

napytania±ci±lemetaﬁzyczneikosmologicznejakonieistotnezpunktuwidze-

niasoteriologicznegoceluwyzwoleniasi¦odcierpienia.Odrzucenie¯atmana,

jako¹ródłaegoizmu(»¡dzy),byłobywtedytylkozabiegiemdydaktycznym,

aniezaj¦ciemstanowiska.Wydajesi¦wskazywa¢natozarównoistnienieju»

wewczesnymbuddyzmiedyskusjinatemat„osoby”(pudgali),zwł.wkontek-

±ciestanupo±redniegomi¦dzyjednym»ywotemadrugim(antar¯abh¯ava,tyb.

bar-do),orazdo±¢szybkiepojawieniesi¦tendencjidounikaniazajmowania

stanowiskawkwestiachsugeruj¡cychwypowiedzidychotomiczne,jakistnienie

inieistnienie,rozwini¦tamocnowszkolemadhyamaka.Szkołatarozpracowa-

łate»szczegółowonaukiB.dotycz¡cezale»negopowstawania—a»kutezie

onieabsolutno±ci»adnegoelementurzeczywisto±ci,znirv¯an . ¡wł¡cznie.

Inneszkołyrozwijałysi¦akcentuj¡cinneelementyobecnewlicznychka-

zaniachB.Itakszkołyabhidharmyrozwijaływ¡tkianalizypsychologicznej

iontologicznejnaukB.,dziel¡crzeczywisto±¢nawielekategorii(elementów,

dharm),zktórychsporacz¦±¢obejmujestanypsychicznepowi¡zaneze±wiado-

mo±ci¡.W¡tektenznalazłte»silnerozwini¦ciewszkoleyog¯ac¯ary,którawszela-

koodrzuciłarealizmwła±ciwyszkołomabhidharmy(zwł.sarv¯astiv¯adzieithe-

rav¯adzie),przyjmuj¡cidealizm„samejtylko±wiadomo±ci”(vijn¯aptim¯atra).Roz-

win¦łaprzytymteoretyczniefaktdostosowywaniaprzezB.swychkaza«do

poziomuumysłowegosłuchaczywkoncepcj¦wielo±ciprawdwyzwalaj¡cych

(doktrynydwóchitrzechprawd).Zkoleiszkołakontemplacji(dhy¯any,chi«.

Budda PEF—©CopyrightbyPolskieTowarzystwoTomaszazAkwinu 3

chan,jap.zen)poszłajeszczedalej,przyjmuj¡cpowszechno±¢czystej±wiado-

mo±ci,acozatymidzie—naturybuddhy(przebudzenia),iuznaj¡c,»eprzebu-

dzenieosi¡gasi¦nieprzezsłowa,leczprzeznagłybłysk(jap.satori).Niektóre

szkołypowstawałypoprzezwchłoni¦ciesilnychelementówniebuddyjskich,np.

hinduistycznych,animistycznych,taoistycznych,shint¯oistycznych,szama«skich

itp.(wzale»no±ciodkraju)—wynikałotozpraktykowanejprzezB.tolerancji

dlazwyczajówiwierze«miejscowych,gdy»uznawałjezanieistotnedlaswego

podstawowegocelu.

B.przyj¡łbardzoracjonaln¡etyk¦równo±ciwszystkichistot»ywych.Zdok-

trynytejwynikałypraktycznewskazaniazwalczanianierówno±cikastowych

(przyjmowałdozakonuludzizwszelkichwarstwspołecznych,anawetjako

pierwszyprzywódcareligijnywhistoriiludzko±ciuznałrówno±¢kobiet)oraz

opiekinadsłabszymi,wtymnadzwierz¦tami.Dlarealizacjinaczelnegoce-

lu—doprowadzeniawszystkichistotcierpi¡cychdowyzwolenia,nakazałswo-

imuczniomgłoszenie„dobrejnowiny”nacałym±wiecie(buddyzmstałsi¦

wi¦cpierwsz¡religi¡misyjn¡).Umieraj¡cpozostawiłswymuczniomtrzyschro-

nienia(trzyucieczki):siebie,swoj¡nauk¦(dharm¦)orazspołeczno±¢wiernych

(sa˙ngh¦).Wszystkie(nowe)naukinakazałbada¢,czys¡racjonalneizgodn¦zje-

gonauk¡.Wostatnichsłowachmiałimnakaza¢„byciesamymsobielamp¡”,

rozwa»nepost¦powaniekuwyzwoleniu,zachowaniewpami¦ci,»e„wszystko,

cojestzło»one,ulegarozkładowi”.

Po±mierciB.zebrałsi¦pierwszysobórbuddyjski,którymiałzazada-

niem.in.ustanowienieprzewodnictwasa˙nghi(pierwszympatriarch¡został

K ¯ a±yapa,zw.te»Mah ¯ ak ¯ a±yap¡)orazuporz¡dkowanienaukB.wpostaci„Trój-

kosza”(cho¢faktycznietylko„dwójkosza”,gdy»pocz¡tkowodwajuczniowie:

Up¯alii ¯ Ananda,wtowarzystwieMah¯amaudgaly¯ayanyi¯ariputry,recytowali

zpami¦ciregułydyscyplinyikazaniamistrza;niebyłomowyo„Koszuwy»-

szejdoktryny”).Takicharakterprzekazuwyja±nia,dlaczegowi¦kszo±¢zacho-

wanychdzi±tekstówkaza«B.macharaktermnemotechniczny.Wobecbraku

zgody,którezregułdyscyplinymaj¡mocpowszechnieobowi¡zuj¡c¡,aktóre

tylkoprzej±ciow¡lubwarunkow¡,uznanowszystkie250regułdlamnichów

i500dlamniszekzaobowi¡zuj¡cebezwzgl¦dnie.

Pozako«czeniu»ycia(p¯arinirv¯an . ie),B.pocz¡tkowobyłczczonyprzezswo-

ichzwolennikówpodpostaci¡relikwii,oddawanomucze±¢wpami¦ci,przyj-

mowanoucieczk¦(schronienie)wjegoimieniu.Wmiar¦upływuczasucoraz

wi¦ksz¡popularno±ci¡zacz¦łysi¦cieszy¢opowie±ciojegonadludzkichmocach,

legendyojegopoprzednich»ywotachjakobodhisattvyipocz¦łasi¦krzewi¢

doktrynaopowszechno±cinaturybuddhyiowielo±cibuddhówwewszech-

±wiecie(wprzestrzeniiwczasie);doktrynatadoprowadziładopowstanianauki

szkołylokottarav¯adinów(„przyjmuj¡cychnadludzk¡[natur¦Buddy]”)otrzech

ciałachbuddhyidoostatecznegoubóstwieniaB.historycznego,alejakojedne-

gozwielurajskichbuddhów.Takiepodej±ciedoB.,jakohistorycznejemanacji

(wcielenia)kosmicznejzasady,wła±ciwejestsektomiszkołommah¯ay¯any,pod-

czasgdyw±ródwyznawcówtherav¯adyraczejuznajesi¦B.tylkozanajdosko-

nalszegoczłowieka.

Cho¢B.wedlewłasnegozało»enianiebyłﬁlozofemsystematycznym,lecz

głosicielempraktycznejnaukimoralnejimetodyautosoteriologicznej,toprze-

cie»jegonaukidałyasumptdopowstaniakilkunastusystemówiszkół±ci±le

ﬁlozoﬁcznychorazkilkudziesi¦ciureligijno-ﬁlozoﬁcznych.Szczególniepłodne

winterpretacjeokazałysi¦naukao„±rodkowej±cie»ce”(ounikaniuskrajno±ci

zarównowpraktyce,jakiwteorii),naukaopodstawowymznaczeniu±wiado-

mo±ciirolipraktykkontemplacyjnychinaukao„nie-ja”(niesubstancjalno±ci

duszyitp.).StosowanaprzezB.metodaanalityczna(bliskaniekiedysokratej-

skiejmetodziemajeutycznej)izach¦tadostosowaniapodobnegopodej±ciauła-

twiłyrozwójﬁlozoﬁibuddyjskiej—odpierwotnychsystematyzacjiabhidharmy

(wy»szejnauki)wformiematryc(matr . k¯a),pobardzozaawansowanesystemy

metaﬁzyczneiteoriopoznawczemah¯ay¯any,zsystemamizajmuj¡cymisi¦logik¡

wł¡cznie.

Bibliograﬁa: T.W.RhysDavids, Buddhism ,Lo1880;L.Renou,J.Filliozat, L’IndeClassique ,

I–II,P1947–1953;C.Régamey, BuddhistischePhilosophie ,Bn1950;S.Radhakrishnan, Indian

Philosophy ,Lo1952( Filozoﬁaindyjska ,I–II,Wwa1959–1960);W.Rahula, WhattheBuddhaTaught ,

Bedford1959;E.Słuszkiewicz, Buddaijegonauka ,Wwa1965;R.R.Robinson, TheBuddhist

Religion ,Belmont1970,1996 4 ;K.Potter,TheEncyclopediaofIndianPhilosophies,IDelhi1970,

1983 2 ,II1977,1986 3 ;B.an . amoli, TheLifeoftheBuddha ,Kandy1972;F.Tokarz, Zﬁlozoﬁi

indyjskiejkwestiewybrane ,I,Lb1974,1988 2 ; AnalysisofthePaliCanon ,Kandy1975;M.Mejor,

Buddyzm ,Wwa1980;M.Carrithers, TheBuddha ,Ox1983( Budda ,Wwa1999); Buddyzm.Wybór

tekstów ,Kr1987;S.Schayer, OﬁlozofowaniuHindusów ,Wwa1988; Buddizm,istori¯aikul’tura ,Mwa

1989;H.Oldenberg, ycie,nauczanieiwspólnotaBuddy ,Kr1994;D.Keown, Buddhism ,Ox1996

( Buddyzm ,Wwa1997);T.Lowenstein, Buddyzm ,Wwa1997.

MaciejSt.Zi¦ba

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: