37.pdf

krótkie wiosła oraz „kotwica”). Do grupy tej należy też prawdo-

podobnie przedstawienie ptaka zidentyﬁ kowanego jako sekretarz

( sagittarius serpentarius ). Wśród niewielkich rytów z przedsta-

wieniami zwierząt znajdują się między innymi sylwetki antylop.

Jeden z rytów to przedstawienie trzech zwierząt w układzie

pionowym, jedno ponad drugim, oraz następny z wizerunkiem

pojedynczego zwierzęcia.

Sylwetki opisanych zwierząt wykazują zarówno pod względem

technicznym, jak i stylistycznym duże zbieżności z przedstawienia-

mi analogicznych zwierząt, wykonanymi wtórnie na fragmentach

ceramiki z okresu predynastycznego i wczesnodynastycznego.

Przedstawienia tej grupy łączyć można zdecydowanie z działalnością

ludności kultury Nagada. Wskazują na to wykazane wyżej zbieżno-

ści stylistyczne oraz bezsporna obecność nagadyjskiego materiału

krzemiennego w nawisie. Grupa rytów zaliczonych przez nas do tego

zespołu odpowiada grupie V według klasyﬁ kacji Hansa A. Winklera.

W oparciu o przedstawione obserwacje należałoby ryty tej grupy

umieścić w schyłkowej fazie „wczesnych mieszkańców doliny Nilu”

i datować na początki okresu dynastycznego 3 .

2 Rysunki sporządzone zostały bezpośrednio z oryginału w skali 1:1 na tworzywie koda-

trace .

3 W trakcie kolejnego pobytu w Deir el-Bahari w lutym 1978 r. dokonałem ponownego prze-

glądu omawianych rytów. Stwierdziłem wówczas ich poważne zniszczenia spowodowane

przez turystów przemierzających szlaki do Doliny Królów (m.in. obecność typowych inicja-

łów rytych ostrym narzędziem). Ryt z przedstawieniem ptaka został uszkodzony szczególnie

poważnie. Przy okazji, wskutek dokonanych zniszczeń, ustalono również, że przedstawienie

ryby wykonane zostało bez najmniejszych wątpliwości techniką identyczną jak inne ryty

(wcześniej wysunięto tu pewne wątpliwości), a wklęsłe wgłębienia rytu wypełniły się na

przestrzeni czasu delikatną glinką spływającą po powierzchni skalnej ściany.

LITERATURA

J. Černý, Grafﬁ ti hiéroglyphiques et hiératiques de la nécropole thébaine. Nos 1060 à 1405 ,

Kair 1956.

J. Černý, A.A. Sadek, Grafﬁ ti de la Montagne Thébaine , t. III i IV, Kair 1970.

R. Cottevieille-Giraudet, Gravures protohistoriques de la Montagne Thébaine , „Bulletin de

l’Institut Français d’Archéologie Orientale“, t. 30:2, 1930, s. 545–552.

J.K. Kozłowski, Recherches préhistoriques dans le Cirque de Deir el-Bahari (Montagne

Thébaine), Première saison – 1974, „Études et Travaux” IX, 1976, s. 47–66.

J.K. Kozłowski (red.), Deir el-Bahari I. Habitat préhistorique . Fasc. 1. Travaux de la Mission

archéologique de l’Université Jagellonne en Égypte, Kraków 1976.

W. Spiegelberg, Ägyptische und andere Grafﬁ ti (Inschriften und Zeichnungen aus der the-

banischen Nekropolis. Nos. 1–1059) , Heidelberg 1921.

J. Śliwa, Études sur les grafﬁ ti préhistoriques , [w:] J.K. Kozłowski (red.), Deir el-Bahari I ,

op. cit. , s. 64–74.

J. Śliwa (red.), Stary i Nowy Świat. Od rewolucji neolitycznej do podbojów Aleksandra

Wielkiego [Wielka Historia Świata, t. 2], Kraków 2005.

H.A.Winkler, Rock-Drawings of Southern Upper Egypt , t. I–II, Londyn 1938–1939.

Joachim Śliwa

1 Prace prowadzono w sezonach zimowych 1973/1974 i 1974/1975; uczestniczyli w nich

Barbara Drobniewicz, Bolesław Ginter, Janusz K. Kozłowski oraz Joachim Śliwa.

WYKOPALISKA W KASR EL-SAGA

1979–1988

czysko nad wszechobecną pustynią dały początek tradycyjnej

nazwie tego rejonu – Kasr el-Saga („Zamek ukrytych skar-

bów”).

O ruinach starożytnych miast, znajdujących się na piaszczy-

stej pustyni po drugiej stronie jeziora Karun, usłyszał sporo nie-

miecki dominikanin Johann Michael Wansleben (1635–1679),

który wieści

te odnotował

w swej Nowej

relacji z podró-

ży do Egiptu

(1672). Następ-

na informacja

pochodził a

z roku 1717

i wiązała się

z misyjną po-

dróżą francu-

skiego jezuity

Claude’a Sicar-

da (1677–1726),

w trakcie której

dotarł również

do Fajum i na

północny brzeg

jeziora. Na spo-

rządzonej wów-

Birket Karun (jezioro Moeris). Mapa wykonana w roku 1717 przez Claude’a Sicarda. Na północnym brzegu za-

znaczono ruiny Dime oraz cmentarzysko w Kasr el-Saga (jako „groty grobowe zwane przez Arabów mennicą”)

220 ALMA MATER

P ółnocny brzeg jeziora Karun (starożytne Moeris) jest pod

względem archeologicznym bardzo słabo rozpoznany. Jest

to rejon pustynny, aktualnie pozbawiony stałego osadnictwa. Był

jednak starannie zagospodarowany w epoce Średniego Państwa

(ok. 2000–1700 r. p.n.e.) oraz po dłuższej przerwie – w okresach

hellenistycznym i rzymskim.

W tradycji

arabskiej ob-

szar ten ucho-

dził za niezwy-

kle tajemniczy

i niepozbawio-

ny możliwości

znalezienia

prawdziwych

skarbów –

ukryte do nich

drogi wyliczała

Księga ukrytych

pereł (XV w.).

Zarówno boga-

to wyposażone

cmentarzysko,

jak i monumen-

talna świątynia

wznosząca się

niczym zam-

Kasr el-Saga. Widok świątyni z epoki Średniego Państwa

Kasr el-Saga, Osada Zachodnia. Fragment ulicy centralnej wraz z bramą

północną oraz dziedziniec jednostki mieszkalnej C I

czas mapie umieścił Sicard dwa zespoły zabytków. Jeden z nich

to Dime, określone jako „zamek z posągami lwów”. Drugi nato-

miast obiekt, zgodnie z rzeczywistością usytuowany bardziej na

północny wschód, to najstarszy widok cmentarzyska z czasów

Średniego Państwa w Kasr el-Saga, u którego podnóża zlokali-

zowane jest nasze stanowisko osadnicze oraz świątynia.

Następnie dopiero w roku 1884 pojawił się w północ-

nym rejonie depresji fajumskiej znany niemiecki podróżnik

i wszechstronny badacz Georg Schweinfurth (1836–1925),

który zwrócił baczniejszą uwagę na świątynię w Kasr el-Saga

i uważany jest za jej właściwego odkrywcę. W roku 1926 dotarły

tu Gertrude Caton-Thompson i Eleonor W. Gardner przy okazji

zakrojonych na szerszą skalę badań prehistorycznych. W parę

lat później (1933) poszukiwania w Kasr el-Saga prowadzili też

Oswald Menghin i Kurt

Bittel, którzy zajęli się

głównie samą świątynią

i jej najbliższym oto-

czeniem.

Dla badaczy zajmu-

jących się tym rejonem

problem niezwykle istot-

ny stanowiło właśnie

datowanie i określenie

znaczenia wspomnianej

świątyni. Jest to niewiel-

ki obiekt o wymiarach 21

na 8,5 metra, wzniesiony

z dużych bloków lokal-

nego wapienia. Świą-

tynia w Kasr el-Saga

nie posiada inskrypcji,

gdyż nie została nigdy

wykończona. Wnikliwe

badania wykopaliskowe

i studia architektoniczne

Dietera Arnolda (1977)

wykazały, że budowla świątynna powstała u schyłku XII dy-

nastii, najprawdopodobniej w okresie od panowania Sezostrisa

II (1845–1837 r. p.n.e.) do czasów Amenemesa III (1818–1773

r. p.n.e.).

Na bliższe rozpoznanie sytuacji osadniczej w omawianym

rejonie pozwoliły jednak dopiero badania podjęte przez ekipę

Uniwersytetu Jagiellońskiego 1 . Niezależnie od bogatych śla-

Kasr el-Saga. Plan Osady Zachodniej z umocnieniami, zabudową wewnętrzną

i systemem ulic. Rys. Andrzej Matoga

dów osadnictwa prehistorycznego (głównie neolitycznego),

stwierdzono u podnóża świątyni obecność dwóch wyraźnych

zespołów osadniczych z czasów dynastycznych. W ramach sied-

miu kampanii wykopaliskowych przeprowadzonych w latach

1979–1988 odsłonięto i przebadano pozostałości tzw. Osady

Zachodniej, zlokalizowanej w odległości około 250–300 metrów

na południowy zachód od świątyni z czasów Średniego Państwa.

Natomiast w odległości około 200–250 metrów na północny

wschód od tejże świątyni stwierdzono obecność bliźniaczej

osady (nazwanej umownie Osadą Wschodnią), z której zacho-

wały się jedynie znikome resztki. Obie osady były oddzielone

od siebie głębokim wadi, każda z nich posiadała własny system

umocnień. Analiza licznie występującej ceramiki i drobnych

znalezisk, a także kilka

dat radiowęglowych

uzyskanych dla naszego

stanowiska, pozwoli-

ły datować powstanie

omawianego zespołu

osadniczego na cza-

sy Średniego Państwa

(podobnie jak pobliska

świątynia) i ustalić jej

funkcjonowanie przez

następnych 300–400 lat,

tzn. do schyłku II Okre-

su Przejściowego.

Obie osady w Kasr

el-Saga zrealizowane

zostały według sta-

rannie przemyślanego

projektu, dostosowa-

nego do aktualnych po-

trzeb. Jego szczegóły

rozpoznano dokładniej

w oparciu o lepiej za-

chowane pozostałości Osady Zachodniej. Mamy w jej przy-

padku do czynienia po raz pierwszy z tak dobrze uchwyconym

obiektem, posiadającym pełną dokumentację archeologiczną

i architektoniczną 2 .

Cały kompleks architektoniczny Osady Zachodniej, założo-

nej na planie wydłużonego prostokąta, posiada wymiary 217 na

153 łokcie egipskie (czyli 113,9 na 80,3 m) i otoczony jest ma-

ALMA MATER

221

sywnymi murami obronnymi o grubości 4 łokci egipskich (2,10

m). Materiał budowlany stanowiła suszona cegła piaskowa,

wzmocniona na narożnikach pomieszczeń (oraz w innych istot-

nych miejscach) blokami wapienia. Całość zorientowana została

dokładnie wzdłuż osi północ–południe oraz wschód–zachód.

Miasto posiadało do-

skonale zaplanowany

system komunika-

cyjny, składający się

z ulicy o szerokości 6

łokci egipskich (3,15

m), obiegającej mury

obronne od strony we-

wnętrznej, oraz trzech

ulic wytyczonych

wzdłuż linii północ–

południe, z których

środkowa stanowiła

oś symetrii całego za-

łożenia (łączyła ona

ponadto bezpośred-

nio bramę północną

z bramą południową).

Niezależnie od wspo-

mnianych fortyfika-

cji ceglanych osada

posiadała dodatkowe

zabezpieczenie w po-

staci solidnego wału

pokrytego blokami

kamiennymi, mające-

go chronić omawiany

kompleks przed nisz-

czycielską działalnością fal jeziora Karun. Poniżej poziomu ulicy

biegnącej wzdłuż muru obronnego od strony zachodniej stwier-

dzono istnienie tzw. muru sinusoidalnego, związanego przypusz-

czalnie z jakimś nieznanym nam bliżej rytuałem fundacyjnym.

Nie można też wykluczyć, iż mogła to być symboliczna linia

oddzielająca teren osady od obszaru pobliskiego cmentarzyska.

Zabudowa wewnętrzna Osady Zachodniej składała się

z trzydziestu regularnych jednostek zgrupowanych wzdłuż ulic

biegnących zgodnie z osią północ–południe 3 . Całość otoczona

była, jak już wspomniano, ulicą obiegającą ów system i stano-

wiącą arterię zapewniającą komunikację po wewnętrznej stronie

murów miejskich, łączącą równocześnie ulice „wertykalne”

w jeden system.

Każda z wyraźnie czytelnych trzydziestu jednostek mieszkal-

nych składała się z prostokątnego dziedzińca o wymiarach 24,5 na

10 łokci egipskich (12,90 na 5,25 m) oraz przylegających do niego

pięciu wąskich pomieszczeń o wymiarach 15 na 4 łokcie egipskie

(7,90 na 2,10 m). Wejście z dziedzińca do owych pomieszczeń

prowadziło poprzez starannie skonstruowane otwory wejściowe

o szerokości 2 łokci egipskich (1,05 m) z ceglanym progiem i usy-

tuowanym w nim łożyskiem z kamienia wapiennego (umożliwiało

ono obroty jednoskrzydłowych drewnianych drzwi).

Opisane wyżej wąskie pomieszczenia pełniły z największym

prawdopodobieństwem jedynie funkcję sypialni, natomiast na

dziedzińcach skupiały się inne czynności, między innymi zwią-

zane z przygotowywaniem pożywienia. Świadczą o tym okrągłe

Kasr el-Saga, Osada Zachodnia. Kościana grzechotka oraz para fajansowych bransolet

z jednostki mieszkalnej D II. Rys. Andrzej Matoga

piece o średnicy 1,2–1,5 metra, usytuowane zazwyczaj w północ-

nej części każdego dziedzińca. Służyły one do wypieku chleba,

o czym świadczą liczne znaleziska rozbitych form chlebowych

oraz bardzo liczne ości ryb i kości ssaków, występujące na przy-

kład w piecu na dziedzińcu jednostki D I. Ponieważ zachowane

są jedynie dolne partie

owych kolistych pie-

ców, trudno jest usta-

lić ich bliższe szcze-

góły konstrukcyjne.

Jak wynika z na-

szych obliczeń, osadę

mogło zamieszkiwać

około 1200 osób (przy

wykorzystaniu tyl-

ko owych „sypialni”

daje to powierzchnię

3,76 metrów kwa-

dratowych na jedną

osobę), jednak przy

większym zagęsz-

czeniu mieszkańców

mogło być więcej,

natomiast w okresie

schyłkowym istnienia

osady ilość użytkow-

ników była z pewnoś-

cią znacznie mniejsza,

o czym świadczą mię-

dzy innymi zabloko-

wane wejścia do nie-

których pomieszczeń

i wykorzystywanie

ich jako składowisk odpadów oraz popiołu wygarnianego

z pieców usytuowanych na obszarze każdego dziedzińca.

W niektórych pomieszczeniach mieszkalnych i na dziedziń-

cach znaleziono ogromne ilości fragmentów ceramicznych,

należących zasadniczo do pięciu podstawowych grup techno-

logicznych (m.in. wyroby z siltu nilowego czy glinki marglo-

wej, schudzane domieszkami organicznymi lub mineralnymi).

Stwierdzono między innymi obecność dużych naczyń zaso-

bowych, średniej wielkości naczyń do wina i piwa, wreszcie

sporą ilość charakterystycznych, cienkościennych półkulistych

czarek do picia. Wspomnieć należy też o pozostałościach ty-

powych glinianych stożkowatych form do wypieku chleba. Na

wielu fragmentach ceramicznych stwierdzono obecność rytych

znaków („pot marks”) oraz hieroglifów. Sporo takich skorup

wystąpiło między innymi w pomieszczeniu nr 3 w ramach jed-

nostki D I (znaleziono tu również charakterystyczne fragmenty

ceramiki Tell el-Jahudije oraz ceramiki „pan graves”).

Z innych znalezisk wspomnieć należy o kilkunastu małych

naczynkach alabastrowych, a także z innych gatunków kamie-

nia (oraz o ich licznych fragmentach), o modelu wapiennej

siekierki z rytym znakiem na jednej z jej płaszczyzn, krze-

miennym toporze i dużym nożu, fragmencie wapiennej steli

z pobliskiego cmentarzyska (jednostka C IV) czy też kościanej

grzechotce złożonej z pary miniaturowych rąk. Spora liczba

znalezisk związana była z zabiegami kosmetycznymi ówczes-

nych mieszkańców (wspomniane naczyńka kamienne przezna-

222 ALMA MATER

czone m.in. do przechowywania olejków oraz czarnej szminki

do oczu, szpile, rozcieracze i paletki do szminek). Najbogatsze

były znaleziska z pomieszczenia nr 4 jednostki D II. Stąd po-

chodziły między innymi takie znaleziska jak dwie fajansowe

bransolety, prostokątna paleta szminkowa wraz z rozciera-

czem, fragmenty kościanej szpili, ametystowe paciorki i takiż

skarabeusz, fragment wapiennej płyty z rytym wizerunkiem

uproszczonej postaci ludzkiej. W sporych ilościach występo-

wały też w niektórych

jednostkach skorupy

strusich jaj. Do często

spotykanych znalezisk

należały też bazalto-

we „młoty” o kulistym

kształcie.

Mieszkańcy osad

zlokalizowanych w po-

bliżu świątyni w Kasr

el-Saga związani byli

z eksploatacją złóż su-

rowców mineralnych,

występujących w po-

bliżu: wapienia, gip-

su, dolerytu i bazaltu.

Z rejonem wydobycia

bazaltu w Dżebel Ka-

trani (Widan el-Faras)

łączyła Osadę Zachod-

nią specjalna droga,

starannie wyłożona

kamiennymi blokami.

Mieszkańcy kwatero-

wani w obu osadach

byli też bez wątpienia

zatrudniani przy drą-

żeniu i dekorowaniu grobowców ogromnego cmentarzyska

z okresu Średniego Państwa, górującego nad naszym zespołem

osadniczym od strony zachodniej.

Nie można wykluczyć, iż ludzie zgromadzeni w Kasr el-

-Saga wykonywali swe czynności pod nadzorem lub wręcz pod

przymusem, przebywając tu okresowo w ramach ówczesnego

systemu „robót publicznych” na rzecz centralnej administracji

państwowej. Wysoce prawdopodobne jest też utożsamienie

naszego obiektu z terminem hnrt , znanym do tej pory jedynie

z egipskich tekstów administracyjnych. Byłby to więc obiekt

umocniony, chroniący mieszkańców przed atakiem z zewnątrz,

ale też umożliwiający sprawowanie kontroli nad ludźmi zobo-

wiązanymi do pracy na rzecz władcy. Nie jest wykluczone, iż

nadzór ów sprawowano przy pomocy niewielkiego oddziału

nubijskich Medżaj, wykorzystywanych już wówczas przez

Egipcjan jako rodzaj pustynnej policji. O ich obecności w Kasr

el-Saga świadczy bowiem kilka charakterystycznych grobów

(„pan graves”) usytuowanych na niewielkim plateau w bez-

pośrednim sąsiedztwie Osady Zachodniej.

Osiedle w Kasr el-Saga to jedyny do tej pory, unikalny

przykład założenia typu hnrt , o precyzyjnie ustalonym planie

całości, datowanym na okres Średniego Państwa i użytko-

wanym jeszcze w II Okresie Przejściowym (do ok. 1530 r.

p.n.e.). Uzupełnia on w istotny sposób znajomość problematyki

reprezentowanej dla okresu Starego Państwa (2740–2180 r.

p.n.e.) przez konstrukcje służące robotnikom przy budowie

piramid. Natomiast dla okresu Średniego Państwa przypo-

mnieć należy dużo większe i znacznie bardziej zróżnicowane

założenie w niezbyt odległym Kahun czy też pozostałości

zabudowy z takich ośrodków jak Abu Galib czy Abydos i Tell

el-Daba. Konstrukcje hnrt odsłonięte w Kasr el-Saga stanowią

całkowicie jednorodny, konsekwentnie zrealizowany wariant

założenia o przemyśla-

nym układzie i inte-

resujących rozwiąza-

niach architektonicz-

nych i budowlanych.

Tak zaprojektowany,

umocniony kompleks,

z którym mamy tu do

czynienia, oparty został

na starannie ustalonym,

bez wątpienia typo-

wym i w miarę potrzeb

w odpowiedniej skali

stosowanym projekcie

podstawowym. Stano-

wi on ważny element

ówczesnego procesu

realizowania inwesty-

cji w oparciu o system

robót hnrt , poczynając

od etapu pozyskiwania

niezbędnych surow-

ców.

Kasr el-Saga, Osada Zachodnia. Blok wapienny z wtórnie naniesionym rytem w kształ-

cie uproszczonej sylwetki ludzkiej (jednostka D II, pomieszczenie nr 4) oraz fragment

wapiennej steli (jednostka C IV, pomieszczenie nr 1). Rys. Andrzej Matoga

Joachim Śliwa

1 Badania prowadzone były w latach 1979–1988 przez Instytut Archeologii UJ we współ-

pracy z Niemieckim Instytutem Archeologicznym (oddział w Kairze), z inicjatywy prof.

Dietera Arnolda i przy życzliwym poparciu ze strony ówczesnych dyrektorów kairskiego

Instytutu: prof. Wernera Kaisera i następnie prof. Rainera Stadelmanna.

2 Uzyskane wyniki umożliwiły całkowite odtworzenie systemu architektonicznego Osady

Zachodniej (jej część wschodnia została silnie uszkodzona wskutek działania czynników

erozyjnych, natomiast część północno-wschodnia nie została odsłonięta).

3 Podział narzucony istnieniem owych 30 jednostek mieszkalnych mógł wiązać się także

z przypisaniem ich mieszkańców do wyspecjalizowanych grup zawodowych (brygad

roboczych), liczących około 30–40 osób każda.

LITERATURA

D. i D. Arnold, Der Tempel Qasr el-Sagha , Moguncja 1979.

B. Kemp, Ancient Egypt. Anatomy of a Civilization , Londyn – Nowy Jork 1993, s. 149–172.

S. Quirke, State and Labour in the Middle Kingdom. A Reconsideration of the Term hnrt ,

„Revue d’Égyptologie” 39, 1988, s. 83–106.

J. Śliwa, Studies on Middle Kingdom and the Second Intermediate Period Settlements in

1979–1985 , „Fontes Archaeologici Posnanienses”, t. 36, 1987/1988, s. 189–216.

J. Śliwa, Die Siedlung des Mittleren Reiches bei Qasr el-Sagha , MDAIK 48, 1992,

s. 177–191, tabl. 39–41.

J. Śliwa, Qasr el-Sagha 1979–1988. Z badań nad osadnictwem okresu Średniego Państwa

i II Okresu Przejściowego , „Meander” 47, 1992, s. 515–528.

J. Śliwa, Siedlung des Mittleren Reiches bei Qasr el-Sagha , [w:] Sesto Congresso Interna-

zionale di Egiptologia. Atti, Vol. I, Turyn 1992, s. 565–571.

J. Śliwa, Na północnym brzegu Birket Karun. Qasr el-Sagha, Dime i Der Abu Lifa , „Eos”

80, 1992, s. 99–113.

J. Śliwa, Der hnrt von Qasr el-Sagha , [w:] Structure and Signiﬁ cance. Thoughts on Ancient

Egyptian Architecture , Wiedeń 2005, s. 477–483.

ALMA MATER

223

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: