Zaczynamy zazwyczaj od umiejętności, którą określa się jako AKTYWNE SŁUCHANIE. Słuchanie aktywne wymaga kilku prostych, choć nie zawsze łatwych do opanowania umiejętności:
1. Koncentracja uwagi
2. Kontakt wzrokowy
3. Przydatne jest lekkie pochylenie ciała
4. Używanie zachęcających zwrotów
5. Otwartość na punkt widzenia ucznia
6. Powściągliwość w wyrażaniu własnego zdania
7. Empatia
8. Parafrazowanie
9. Zadawanie pytań
Aktywnie słuchając trzeba zwrócić szczególną uwagę na:
• okazywanie mówcy szacunku, akceptacji i ciepła,
• nie udzielanie dobrych rad,
• powstrzymywanie się od moralizowania i osądzania.
1. Diagnoza klimatu bezpieczeństwa
Nauczyciel pisze na tablicy 16 stwierdzeń :
Nauczyciel prosi każdego ucznia o zaznaczenie „kółkiem", jeśli u zgadza się z treścią stwierdzenia (jeśli to go dotyczy, jest prawda stosunku do niego), albo o postawienie „krzyżyka", jeśli uczeń się zgadza, czyli jeśli w stosunku do niego dane stwierdzenie jest fałszywe.
Nauczyciel zapisuje na tablicy ile jest kółek, a ile krzyżyków. Jeśli przeważają te ostatnie należy popracować nad większym poczuciem bezpieczeństwa w grupie.
2. Krzyk
Instrukcja: „Przykucnijmy wszyscy w kręgu i zacznijmy mruczeć coraz głośniej i głośniej, podnosząc się jednocześnie. Na moje <teraz> wszyscy skaczemy do góry, wydając z siebie możliwie najgłośniejszy krzyk, żeby słychać było aż w Australii. Postarajcie się wydać najbardziej przeraźliwy wrzask, chyba że kogoś boli gardło, wtedy oczywiście musi się oszczędzać. Jasne?".
Gdyby ćwiczenie się nie udało, należy je powtórzyć. Jeśli uczniowie pytają, po co je robimy, nauczyciel objaśnia, że krzyk jest bardzo dobrym sposobem na wyrzucenie z siebie niepotrzebnych emocji i obniża napięcie.
3. Pierwsze wrażenie
Instrukcja: „Weźcie kartkę papieru i pionową kreską podzielcie ją na pół. Po lewej stronie napiszcie: Co podczas pierwszego spotkania najbardziej przyciąga mnie do innych ludzi, co mi się w nich najbardziej podoba, jaki wygląd i zachowanie? Po prawej stronie kartki napiszcie: Co mnie najbardziej denerwuje i odpycha podczas pierwszego z kimś spotkania, jaki wygląd i zachowanie?
Skupcie się na faktach. Macie pięć minut na to, żeby napisać: co sprawia, że ktoś od razu wydaje wam się sympatyczny, przyjemny, chcecie z nim nawiązać bliższy kontakt, co zaś powoduje, że ktoś wydaje się wam antypatyczny. Wymieniajcie wszystko, co przyjdzie wam do głowy, może to być kompletnie nieuzasadnione i irracjonalne. Czy wszyscy wiedzą na czym polega zadanie?".
Uczniowie kolejno odczytują to, co napisali, nauczyciel też. Omówienie polega na:
• oddzieleniu faktów (jak ten ktoś wygląda i co robi) od interpretacji (co to dla mnie znaczy, jakie przypisuję temu znaczenie ze względu na moje uprzednie doświadczenia życiowe, mogę się mylić!) i emocji (uczucia wiążą się z nadawaniem znaczeń, np. kiedy myślę, że rudy na pewno okaże się wredny, nie bardzo go lubię, choć jeszcze nie znam),
• zwróceniu uwagi, że na ogół znacznie więcej wymieniamy cech, których nie lubimy i które nam się nie podobają niż pozytywnych i przyciągających — w ten sposób ograniczając krąg potencjalnych znajomych,
• położeniu nacisku na konieczność „zawieszania na kołku" naszych pierwszych negatywnych wrażeń i sprawdzania ich w praktyce, czyli przełamywania własnej nieracjonalnej (bo opartej na domysłach, przeczuciach) niechęci,
• zwróceniu uwagi, że gdyby podobnie zaczęli postępować inni ludzie, nasze społeczeństwo byłoby znacznie bardziej tolerancyjne.
4. Chcę, żebyś wiedział o mnie, że...
Instrukcja: „Usiądźcie naprzeciw siebie w dwóch kręgach: wewnętrznym i zewnętrznym. Każdy powie jedno zdanie do osoby siedzącej vis-a-vis, a zaczynające się od zwrotu chcę, żebyś wiedział o mnie, że....
Osoba słuchająca zrewanżuje się tym samym. Następnie osoby w wewnętrznym kręgu przesuną się z krzesłami w lewo (o jedno miejsce) i znów wypowiedzą zdanie o takim samym początku <chcę, żebyś wiedział o mnie, że...>, wysłuchają zdania osoby z przeciwka i znów przesuną się o jedną w lewo... I tak aż do powrotu do punktu wyjścia. Do każdego kierujcie takie zdanie, jakie chcecie, żeby od was usłyszał. Zdania mogą się powtarzać, ale mogą też być za każdym razem zupełnie inne. Czy wszystko jasne?".
Nauczyciel bierze udział w ćwiczeniu lub nie, zależnie od tego, czy ktoś nie pozostaje bez pary, ale wówczas musi zwrócić szczególną uwagę na szczerość. Tego ćwiczenia nie powinno się omawiać. Traktujemy je jako prywatne rozmowy twarzą w twarz.
Celem tych ćwiczeń jest rozpoznanie pozycji społecznej ucznia w grupie, jego uzdolnień, umiejętności i stopnia rozwoju społecznego.
Warto pamiętać, że jeśli liczba uczniów przekracza 15, tworzymy dwa lub więcej zespołów. Im większa grupa tym mniejsza aktywność uczestników. Jeśli liczba członków grupy wynosi:
• 3 — 6, aktywność wszystkich jest bardzo duża;
• 7 — 10, połowa osób jest aktywna, połowa w mniejszym stopniu;
• 11 — 18, tylko 5 — 6 osób jest stale aktywnych, reszta w znacznie
• 19 — 30, aktywne są tylko 3 — 4 osoby, pozostali są bierni (chyba, że podzielimy grupę na podgrupy i zrobimy zajęcia warsztatowe).
Proponujemy grę „Tratwa".
1. Tratwa
Instrukcja: „Wyobraźcie sobie, że jesteście rozbitkami na oceanie Indyjskim. Statek, którym podróżowaliście, powoli tonie, a załoga zginęła w wyniku wybuchu. Przyrządy nawigacyjne zostały zniszczone i nie orientujecie się dokładnie gdzie jesteście, przypuszczalnie ok. dwa tysiące km od najbliższego lądu. Niektórzy z was mają w kieszeniach zapałki i papierowe pieniądze. Macie do dyspozycji nadmuchiwaną tratwę, w której mieści się na ogół dziesięć osób. Na statku są różne przedmioty, które w dalszej podróży mogą wam się przydać. Możecie jednak zabrać ze sobą maksimum dziesięć.
Wasze zadanie nr l polega na podjęciu grupowej decyzji, których 10 przedmiotów spośród dwudziestu pięciu, opisanych na osobnych karteczkach, macie zabrać.
Zadanie nr 2 polega na uszeregowaniu tych przedmiotów: od najważniejszego, bez którego w ogóle nie wyobrażacie sobie pobytu na tratwie — do najmniej ważnego. Decyzje wolno wam podejmować tylko drogą wspólnych ustaleń. Nie wolno poddawać poszczególnych propozycji głosowaniu, przeprowadzać losowania. Na oba zadania macie pół godziny".
Nauczyciel kładzie na podłodze, w środku kręgu, kopertę, w której jest dwadzieścia pięć karteczek (rzecz jasna wcześniej przez siebie przygotowanych), z nazwami następujących przedmiotów:
6 — litrowy pojemnik z mieszanką olejowo -benzynową, litrowa butelka rumu, 3 metry kwadratowe czerwonej flagi, paczka porcjowanego jedzenia na tydzień dla jednej osoby, 2 pudełka batonów czekoladowych, wędka, latarka, plandeka z plastiku, proszek odstraszający rekiny, 15 — litrowy pojemnik ze słodką wodą, małe tranzystorowe radio z czynnymi bateriami, 4 metry nylonowego sznura, koc wełniany, nocnik, wiadro, 6 puszek rybnych konserw, l opakowanie aspiryny, lusterko do golenia, poduszka ratunkowa dla jednej osoby, mapy, sekstans bez tablic, moskitiera, 3 ręczniki, 4 kg złotej biżuterii, podręcznik dla majsterkowiczów.
Zadanie nauczyciela polega na udzielaniu odpowiedzi na ewentualne pytania, np: co to jest sekstans, moskitiera, czy w oceanie Indyjskim są rekiny, czy tam jest ciepło, jak wygląda nowoczesna tratwa ratunkowa, czy jest ona wyposażona w prowiant i apteczkę, czy ma wiosła itp.
Nauczyciel bacznie obserwuje aktywność uczniów, ich metody pracy, odnotowuje główne cele, jakie sobie stawiają (np. przetrwać za wszelką cenę, czy też przede wszystkim wzywać pomocy itp.), zwraca uwagę na przestrzeganie reguł wyznaczonych przez instrukcję. Czas trwania ćwiczenia jest nieograniczony, chyba że z jakiegoś powodu nie może przekroczyć np. pół godziny.
Po zakończeniu zadania nauczyciel informuje, które z przedmiotów uznali za najpotrzebniejsze eksperci ratownictwa morskiego: lusterko i pojemnik z mieszanką olejowo-benzynową (z zapałkami z kieszeni może służyć do palenia ognia na wodzie) do wzywania pomocy w dzień i w nocy, picie, całe jedzenie, przedmioty do zdobywania pożywienia oraz ochrony życia i zdrowia. Reszta jest zbędna (w tym alkohol — mimo iż służy do dezynfekowania ran, powoduje kłótnie na tratwie).
Omówienie tego ćwiczenia przebiega dwutorowo: po pierwsze — rozpatruje się w jaki sposób przebiegała dyskusja, jako pretekst do wypunktowania jej głównych zasad; po drugie — omawia się role społeczne przyjmowane przez uczniów. Mogą to też być dwa odrębne ćwiczenia.
2. Zasady dyskusji
Instrukcja: „Wybierzcie jedną osobę — sekretarza, który będzie zapisywać na tablicy wasze propozycje, dotyczące zasad prawidłowej dyskusji. Na podstawie tego jak pracowaliście, porozmawiajcie o tym, co wam się podobało, a co nie, i ustalcie zestaw reguł właściwej, waszym zdaniem, wymiany myśli. Następnie podsumujcie różnice między dobrą a złą dyskusją, biorąc pod uwagę wszystkie wasze życiowe doświadczenia. Przepiszcie uzgodniony zestaw zasad do własnych zeszytów". Nauczyciel, jeśli bardzo chce, włącza się do rozmowy uczniów, ale raczej na końcu i nie mówiąc zbyt wiele. Może ewentualnie uwzględnić propozycje autorki (patrz część I — uwagi o dyskutowaniu w podrozdziale na temat motywowania uczniów). W zestawie muszą znaleźć się dwie zasady: „kiedy mówi jedna osoba, pozostali słuchają" oraz „nie wolno z siebie wzajem wyśmiewać się".
Po omówieniu zasad dyskusji można rozdać uczniom powielony tekst, dotyczący ról społecznych.
3.Role społeczne
Instrukcja: „Przeczytajcie uważnie trzy zestawy ról społecznych: a) role zadaniowe, b) role ważne ze względu na współżycie w grupie i jej rozwój oraz c) role utrudniające współżycie i rozwój grupy. Zastanówcie się, które z nich pełniliście podczas ćwiczenia <Tratwa> i postawcie przy nich znaczki (np. „ptaszki" lub coś innego). Każdy może mieć więcej znaczków niż jeden, ponieważ zaznaczacie wszystkie pełnione przez siebie role (mogą być oczywiście ze wszystkich trzech kategorii: zadaniowych, pomocnych grupie i przeszkadzających).....Czy już to zrobiliście? Wobec tego teraz wpiszcie imiona wszystkich pozostałych członków waszej grupy (czyli osób biorących udział w tym ćwiczeniu) przy wszystkich rolach, które, waszym zdaniem, pełnili podczas ćwiczenia. ...
A teraz niech każdy powie pozostałym, w jakich rolach występowali podczas pracy grupowej. Ja powiem np. <uwagi do Marcina> i wszyscy z grupy kolejno mówią Marcinowi, jakie role pełnił w grupie. Marcin nie dyskutuje, nie tłumaczy swoich intencji, ani się nie usprawiedliwia, ponieważ z odczuciami ludzi nie ma w ogóle sensu dyskutować. Marcin zapisze sobie po prostu, jakie role i ile razy mu przypisano. Następnie powiem <uwagi do Kasi> i znów powtórzymy to samo. W ten sposób omówimy role pełnione przez wszystkich członków zespołu. Czy są jakieś pytania?".
Uczniowie zabierają swoje materiały (p. załącznik nr 11) z naniesionymi uwagami do domu, nie dyskutując ich, chyba że sobie tego wyraźnie życzą. Chcą np. podzielić się refleksjami na temat różnicy między tym, jak spostrzegali swoje zachowanie i jak zostali odebrani przez innych. Emocje muszą zostać odreagowane. Nauczyciel podkreśla, że najważniejsze są te uwagi, które powtarzały się u więcej niż trzech osób.
Załącznik do ról społecznych:
a) Role zadaniowe — ważne ze względu na realizację zadania:
Pomysłodawca — częściej niż inni proponuje nowe rozwiązania problemu, podsuwa pomysły dotyczące realizowanego zadania albo organizacji pracy w grupie.
Modyfikator — rozszerza już podjęte inicjatywy, pomaga twórczo kontynuować pracę.
Echo — kontynuuje pracę zaproponowaną przez innych.
Nawigator — zwraca uwagę na czas lub stopień zaawansowania działań.
Koordynator — rozdziela zadania, pilnuje żeby praca przebiegała sprawnie.
Poszukiwacz — zadaje pożyteczne pytania, ustala, czego grupa nie wie.
Ekspert — wie więcej niż inni, udziela odpowiedzi na różne pytania.
Oceniający — podsumowuje efekty pracy innych członków grupy, ocenia osiągnięcia i metody pracy.
Pomocnik — wykonuje prace pomocnicze, sekretarzuje, referuje.
b) Role ważne dla współżycia i rozwoju grupy:
Motywator — dobry duch grupy, pobudza do działania, stymuluje do pracy, zachęca, okazuje zainteresowanie, wyraża uznanie.
Słuchacz — potrafi uważnie słuchać.
Opoka — daje oparcie osobom, które tego potrzebują, jest ciepły i serdeczny, cieszy się zaufaniem i sympatią.
Harmonizator — namawia do współpracy, dąży do kompromisów, stara się rozwiązywać konflikty, zażegnywać spory.
Rozładowujący napięcia — w trudnych chwilach żartuje, pogodny, lubi się śmiać.
Strażnik zasad — pilnuje reguł współdziałania, porozumiewania się, pracy w grupie.
Sprawiedliwy — pilnuje równomiernego podziału obowiązków.
c) Role utrudniające współżycie i rozwój grupy:
Blokujący — przeciwstawia się inicjatywom większości, podważa zasadność przyjętych rozwiązań, niepotrzebnie zatrzymuje pracę.
Egocentryk — koncentruje się na sobie, nie na grupie lub zadaniu; niezależnie od tego, co się dzieje w grupie, stara się być w centrum zainteresowania — przypomina o swoich zasługach albo demonstruje zdolności.
Indywidualista — nie przestrzega przyjętych reguł pracy i /lub zachowania się.
Kotek — lubi być „głaskany", stale domaga się uznania, czasem próbuje wkradać się w łaski innych.
Dominujący — stara się nie dopuszczać innych do głosu; próbuje przejąć czołową pozycję w grupie; narzuca swoje zdanie, nie liczy się z innymi.
Agresywny — atakuje niektórych członków grupy, bywa złośliwy lub niegrzeczny.
Unikający działania — prawie nie włącza się w pracę grupy, pozostaje na uboczu albo wycofuje się ze wspólnych zadań.
3. Najlepszy przywódca
Instrukcja: „Niech każdy z was wskaże jedną lub dwie osoby, którym pozwoliłby sobą kierować bez uczucia niechęci. Nie musicie uzasadniać swoich wyborów, po prostu powiedzcie, kogo wybralibyście na przywódcę w waszej grupie, gdyby zaistniała taka potrzeba. Są pytania?".
Każdy kolejno wskazuje na jedną lub dwie osoby, nauczyciel też (jeśli chce).
Celem tych ćwiczeń jest pomoc uczniom w skupianiu uwagi. Rozwijają one również pamięć, spontaniczność, wyobraźnię i mowę ciała.
Ćwiczenia te — jeśli uczeń ma dostateczną motywację — pomagają lepiej skoncentrować się na nauce szkolnej.
1. Powtórz i dodaj
Instrukcja: „Proponuję zabawę w powtarzanie nawzajem swoich ruchów i wzbogacanie ich o nowe elementy. Stańcie w kręgu. Jedna osoba zaczyna wykonywać jakiś prosty...
rozalencja