Finanse (1)2f.doc

8

FINANSE

1.     W SENSIE PRAWNYM – zjawiska i procesy pieniężne, w których pieniądz występuje w postaci przepływających strumieni

Funkcje pieniądza:

·         Środek wymiany – służy do wymiany dóbr

·         Środek płatniczy – służy do zakupu dóbr

·         Środek przechowywania wartości (tezauryzacji) – pieniądz pokazuje wartość majątku

·         Miernik wartości (wyceny)

2.     W SENSIE EKONOMICZNYM- gromadzenie i podział środków pieniężnych

PODZIAŁ FINANSÓW

1. FINANSE PUBLICZNE – publiczne zasoby pieniężne, operacje tymi zasobami, normy   prawne je regulujące.

Obejmują one:

·        Budżet państwa

·        Budżety jednostek państwa

·        Budżety samorządów

2.     FINANSE PRYWATNE – finanse osób fizycznych lub podmiotów gospodarczych

RÓŻNICE MIĘDZY FINANSAMI PUBLICZNYMI A PRYWATNYMI:

1.     Finanse publiczne gromadzone są na zasadzie przymusu i służą zaspokajaniu potrzeb państwa oraz potrzeb zbiorowych ludności.

Finanse prywatne wykorzystywane są dla celów osobistych.

2.     Zakres oddziaływania finansów publicznych jest większy od oddziaływania finansów prywatnych.

3.     Finanse publiczne wpływają na stan równowagi gospodarki państwowej.

FUNKCJE FINANSÓW PUBLICZNYCH:

1. ALOKACYJNA – polega ona na rozdziale czynników produkcji pomiędzy różne cele. Państwo poprzez finanse publiczne uczestniczy w rozdziale produkcji.

Sytuacje, w których zasadna jest ingerencja państwa:

·         Gdy na rynku występuje monopol – ingerencja Urzędu Antymonopolowego

·         Pojawienie się tzw. monopolu naturalnego – występuje w tych branżach, które są w stanie wygenerować niskie koszty np. energetyka

·         Działalność czynników zewnętrznych, niezależnych od przedsiębiorcy np. klęski żywiołowe, sytuacja międzynarodowa

·         Gdy istnieje potrzeba  dotowania przedsiębiorstw, które działają na potrzeby zbiorowe np. poczta, służba zdrowia, oświata

2. DYSTRYBUCYJNA -  polega ona na podziale dochodu i majątku będących w dyspozycji osób fizycznych i prawnych.
3. STABILIZACYJNA – polega ona na pełnym wykorzystaniu czynników produkcji.

Państwo dąży do:

·         Zapewnienia możliwie pełnego zatrudnienia – przeciwdziałanie bezrobociu

·         Ograniczenia inflacji

·         Zapewnienia wzrostu gospodarczego.

Ustawa z dnia 26.11.1998 r. o finansach publicznych dzieli SEKTOR FINANSÓW PUBLICZNYCH na:

1. SEKTOR RZĄDOWY – np. Ministerstwo Finansów a także urzędy, Izby Skarbowe, Urzędy Celne, Urzędy Kontroli Skarbowej jako jednostki podległe. W jego skład wchodzą organy władzy publicznej oraz jednostki im podległe.
2. SEKTOR SAMORZĄDOWY – obejmuje jednostki samorządu terytorialnego oraz podległe im jednostki: gminy, powiaty, województwa, a także należące do tych jednostek inne instytucje.

ZASADY GOSPODARKI FINANSÓW PUBLICZNYCH -  wynikają one bezpośrednio z ustawy o finansach publicznych. Służą one usankcjonowaniu posługiwania się finansami publicznymi.

1. ZASADA JAWNOŚCI I PRZEJRZYSTOŚCI (ART.11) – jest ona realizowana przez:

·         jawność sejmowej debaty budżetowej,

·         jawność debat nad budżetami samorządów,

·         podawanie do wiadomości publicznej szeregu informacji o finansach publicznych np. długu publicznym, kwoty dotacji, subwencji.

2. ZASADY GOSPODARKI FINANSOWEJ (ART. 24, 25, 26) – ujęte w budżetach dochody są prognozą, natomiast ujęte wydatki stanowią nieprzekraczalny limit
3. ZASADA DOKONYWANIA WYDATKÓW PUBLICZNYCH (ART.28):

·         Wydatki publiczne powinny być dokonywane w sposób celowy i oszczędny

·         Wydatki publiczne powinny zapewnić terminową realizację zadań

·         Wydatki publiczne powinny wynikać ze wcześniejszych zobowiązań.

4. ZASADA OGRANICZANIA DEFICYTU BUDŻETOWEGO (ART. 36, 37, 38, 39) – postuluje się ograniczenie deficytu budżetowego, gdyż jest to nadwyżka wydatków państwa nad jego dochodami. Utrzymywanie deficytu budżetowego niesie za sobą koszty jego obsługi.

FORMY ORGANIZACYJNE JEDNOSTEK SEKTORA FINANSÓW PUBLICZNYCH -  sektor finansów publicznych tworzą tylko podmioty wymienione w ustawie:

1.      JEDNOSTKA BUDŻETOWA – podmiot, który wszystkie swoje dochody przekazuje dla państwa a wszystkie swoje wydatki pokrywa ze środków budżetu państwa. Rozliczenie brutto jednostki z państwem np. centralne organy państwowe, ministerstwa, sądy.

2.      ZAKŁAD BUDŻETOWY – jednostka, która swoje wydatki pokrywa ze środków budżetowych. Natomiast swoje dochody przeznacza dla państwa, bądź na własne potrzeby. Rozliczanie netto z państwem – państwo przekazuje zakładowi nadwyżkę na cele zakładu np. oświata (szkolnictwo podstawowe, gimnazja, ponadpodstawowe), ochrona zdrowia.

3.      GOSPODARSTWO POMOCNICZE  - wyodrębniona pod względem organizacyjnym i finansowym część działalności jednostki budżetowej. Może ono swoje dochody przeznaczyć na własne cele, co było wykluczone przy zakładzie budżetowym. Może otrzymywać dotacje z budżetu np. ośrodki szkoleniowe, wypoczynkowe przy ministerstwach, zakłady produkcyjne przy więzieniach, aresztach.

4.      ŚRODKI SPECJALNE -  są to środki finansowe gromadzone przez jednostki budżetowe na ściśle wyodrębnionych rachunkach. Środki te gromadzone są na podstawie ustaw np. środki z podatku, ale dochodzone w drodze egzekucji.

5.      FUNDUSZE CELOWE – jest to fundusz ustawowy powołany w drodze ustawy przed dniem wejścia w życie ustawy o finansach publicznych, czyli przed dniem 1.01.1999 r. Przychody funduszu celowego pochodzą z budżetu  a wydatki są przeznaczone na ściśle określone cele.

Fundusze celowe mogły być powoływane do końca 1998 r., gdyż jest tą instytucją, która burzy przejrzystość budżetu państwa. Jest on funduszem pozabudżetowym, a swoje środki gromadzi z budżetu. Te fundusze, które istniały nadal istnieją za względu na swoją rolę np. Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, Fundusz Emerytalno – Rentowy Rolników.

GOSPODARKA FINANSOWA – tworzenie, gromadzenie, dzielenie i wydatkowanie zasobów pieniężnych.

Może być realizowana przez państwo w sposób:

1. BEZZWROTNY – nieodpłatne i bezzwrotne wyposażenie jednostek w środki pochodzące z budżetu np. zakłady budżetowe, jednostki budżetowe, jednostki samorządu terytorialnego.
2. ZWROTNY  - wyposażenie jednostek  w środki pochodzące z budżetu na czas określony z koniecznością ich zwrotu np. przedsiębiorstwa.

POLITYKA FINANSOWA -  działalność polegająca na ustalaniu i realizacji określonych celów za pomocą środków finansowych. Znaczenie ma jej skuteczność, jest ona miernikiem jej oceny.

SYSTEM FINANSOWY – ogół zasad i instytucji finansowych stworzonych przez prawo finansowe.

PRAWO FINANSOWE – ogół norm prawnych regulujących działalność finansową.

SYSTEMATYKA PRAWA FINANSOWEGO :

1. PRAWO BUDŻETOWE  - regulowane jest przez ustawę o finansach publicznych oraz ustawy budżetowe na dany rok
2. PRAWO PODATKOWE  - regulowane jest przez ustawę ordynacje podatkowa oraz ustawy powołujące konkretne podatki
3. PRAWO CELNE - regulowane jest przez ustawę kodeks celny
4. PRAWO FINANSOWE UBEZPIECZEŃ - regulowane jest przez ustawę o działalności ubezpieczeniowej (ubezp. gosp.) oraz  o powszechnym ubezpieczeniu emerytalnym (ubezp. społ.)
5. PRAWO FINANSOWE JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO - regulowane jest przez ustawę o finansach publicznych oraz ustawę o dochodach jednostek sam. Teryt
6. PRAWO WALUTOWE I DEWIZOWE - regulowane jest przez ustawę kodeks dewizowy i ustawę o NBP
7. PRAWO BANKOWE  - regulowane jest przez ustawę  o prawie bankowym oraz przez ustawę o NBP
8. PRAWO FINANSOWE PODMIOTÓW GOSPODARCZYCH – dotyczy także finansów prywatnych; regulowane jest przez ustawę o działalności gospodarczej, kodeks cywilny, kodeks spółek handlowych.

ŹRÓDŁA PRAWA FINANSOWEGO (ART. 87 KONSTYTUCJI RP):

1. KONSTYTUCJA – postanowienia konstytucyjne odnoszące się do finansów publicznych (rozdział X) możemy podzielić na:

Przepisy odnoszące się bezpośrednio do finansów publicznych:

·         Regulacje dotyczące specyfiki prawodawstwa finansowego; przepisy stanowiące normy ogólne, podstawowe zasady finansowe art. 84, 89, 118, 123, 168, 190, 216, 217, 221 – 225

·         Przepisy dotyczące danin publicznych (podatki) art. 84, 123, 167, 168, 217

·         Regulacje dotyczące budżetu państwa art. 146, 190, 204, 219 – 226

·         Przepisy odnoszące się do centralnego banku państwa i polityki pieniężnej art. 204, 227

·         Przepisy dotyczące zasad gospodarki finansowej jednostek sam. teryt. Art. 167, 168, 171

Regulacje pośrednio dotyczące finansów publicznych:

·         Przepisy o charakterze ogólnym, ustrojowym, które mają zastosowanie do finansów publicznych, jak i innych dziedzin:

-          Źródła prawa

-          Tryb uchwalania ustaw

-          Regulacje dotyczące sądów

·         Wprowadzają określone struktury, procedury oraz wolności i prawa ekonomiczne np. gwarancja powszechnego dostępu do sądów

·         Dotyczą podstawowych zasad prawa, które wpływają na kształt i wykładnię prawa finansowego np. lex retro non agit

2. Ustawy
3. Ratyfikowane umowy międzynarodowe
4. Rozporządzenia – sprawy szczegółowe z danej dziedziny
5. Akty prawa miejscowego na danym terytorium kraju

NORMY PRAWA FINANSOWEGO – BUDOWA:

1. HIPOTEZA – powoływanie się na akt normatywny (źródło prawa), powołanie się na stan faktyczny
2. DYSPOZYCJA – składa się z przedmiotu normy i tym przedmiotem określone jest zachowanie. Niesie ono za sobą powstanie zobowiązania i uprawnienia.

Podmiot normy – podmiot zobowiązany (bierny) i podmiot uprawniony (czynny). Norma ta charakter dwustronny. Cechą szczególną norm prawa finansowego jest to, że mają one charakter stymulacyjny. Nie określają one celu, ale stymulują do ich realizacji.

3. SANKCJA – pewne dolegliwości karne lub materialne zawarte w ustawie karno – skarbowej, ale także w niektórych ustawach.

PODZIAŁ NORM PRAWNYCH:

1. USTROJOWE -  określają organizację i kompetencję oraz formy prawne, ich realizację przez organy władzy

·         Normy ustawy o finansach publicznych

·         Normy ustawy ordynacja podatkowa

2. MATERIALNE -  tworzą uprawnienia i obowiązki podmiotów stosunków prawnych

·         Ustawy powołujące podatki – prawo podatkowe materialne

3. PROCEDURALNE – określają reguły postępowania przy stosowaniu norm materialnych

·         Ustawa ordynacja podatkowa

·         Ustawa prawo bankowe

PODMIOTY PRAWA FINANSOWEGO -  są to osoby bądź jednostki organizacyjne objęte uprawnieniami bądź obowiązkami finansowo – prawnymi:

1.      PODMIOTY CZYNNE (UPRAWNIONE):

·         Organy państwa (Skarb Państwa)

·         Organy jednostek samorządu terytorialnego

2. PODMIOTY BIERNE (ZOBOWIĄZANE) – muszą się dostosować do tych norm:

·         Osoby fizyczne

·         Jednostki organizacyjne

STOSUNEK FINANSOWO – PRAWNY (CHARAKTERYSTYKA):

1.      charakter majątkowy – wynika z tego, że finanse związane są z przepływem pieniędzy a pieniądz jest uosobieniem majątku

2.      nierównorzędność prawna podmiotów finansowych – podmiot czynny, który decyduje i bierny, który musi się dostosować

3.      nierównorzędność interesów finansowych – interes państwa nie jest pokryty z interesem osoby fizycznej lub jednostki organizacyjnej np. prawo podatkowe

4.      przedmiotem stosunków finansowo – prawnych są uprawnienia i obowiązki finansowo – prawne. Konkretyzacja ich następuje przy postępowaniu finansowym

PRAWO BUDŻETOWE

BUDŻET:

1. zasób pieniężny państwa
2. roczny plan gospodarowania tj. gromadzenia i wykorzystywania zasobów pieniężnych gospodarki państwa
3. akt normatywny, ustawa budżetowa, która upoważnia rząd do gromadzenia dochodów oraz ich wydatkowania – zgodnie z planem

·         Budżet jest planem finansowym państwa.

·         Dotyczy jednego roku tzw. roku budżetowego.

·         Dotyczy przyszłych dochodów i wydatków, nie odzwierciedla stanu obecnego.

·         Jest planem dyrektywnym  tzn. zobowiązuje organy państwa do konkretnych zachowań. Zachowania te maja się odzwierciedlać w osiągnięciu dochodów i poniesieniu wydatków.

SYSTEM BUDŻETOWY -  ogół norm prawnych regulujących organizację finansowych organów państwa objętych gospodarką budżetową a także określających zasady pobierania dochodów na rzecz budżetu oraz ich wydatkowania.

GOSPODARKA BUDŻETOWA:

1. ZAKRES WĄSKI – pobieranie dochodów i dokonywanie wydatków z budżetu
2. ZAKRES SZEROKI -  obejmuje planowanie budżetu i gromadzenie dochodów, dokonywanie wydatków i kontrole wykonywania budżetu

ZASADY BUDŻETOWE – postulaty, które powinien spełniać budżet państwa:

1. ZASADA UPRZEDNIOŚCI – postuluje aby budżet uchwalony był przed okresem w jakim ma obowiązywać, czyli przed rokiem budżetowym. Zasada ta jest często naruszana przez rząd lub parlament. Rozwiązania w tej kwestii:

·         Obowiązuje prowizorium budżetowe – namiastka b...