16_saponiny.pdf
(
125 KB
)
Pobierz
Saponiny
SAPONINY
Ogólna charakterystyka saponin:
§
saponiny są grupą naturalnych związków chemicznych o charakterze glikozydowym
§
są to związki bezpostaciowe, posiadające duża masę cząsteczkową (wielkocząsteczkowe)
§
są rozpuszczalne w wodzie (mogą być wytrącane z wodnego roztworu za pomocą jonów ołowianych Pb
2+
)
oraz alkoholach
§
dodatkowo są to związki mające zdolność obniżania napięcia powierzchniowego dając efekt pieczenia -
emulgują tłuszcze oraz mogą wywoływać hemolizę erytrocytów (podane drogą pozajelitową)
ü
właściwości te związane są z występowaniem hydrofilowej części cukrowej oraz liofilowego
aglikonu
ü
zdolność emulgowania przez saponiny roztworów tłuszczy, białek czy glikozydów nasercowych
sprawia, iż są wykorzystywane jako naturalne solubilizatory, ułatwiają współrozpuszczalność
§
tworzą trudno rozpuszczalne połączenia z cholesterolem oraz innymi steroidami, co umożliwia oznaczenie
zawartości cholesterolu we krwi oraz wydzielenie steroidów z mieszanin
§
są toksyczne dla ryb – wywołują hemolizę krwinek w skrzelach
§
dla zwierząt ciepłostałych są toksyczne, gdy zostaną podane drogą pozajelitową, ale podane doustnie nie są
resorbowane z przewodu pokarmowego – działają w jamie ustnej, przełyku i są wydalane; w przypadku
uszkodzenia wewnątrz przewodu pokarmowego, jak np. wrzody przedostają się do krwi i mogą działać
toksycznie
Oznaczanie zawartości saponin w materiale roślinnym:
§
niektóre właściwości saponin pozwalają na oznaczanie zawartości saponin w surowcach roślinnych
§
najstarsze metody oznaczania to:
ü
wskaźnik pęcznienia – liczby pienienia granicznej
ü
oznaczani wskaźnika hemolitycznego
§
najczęściej zawartość saponin oznacza się:
ü
spektrofotometrycznie
ü
z udziałem metody rozdziału chromatograficznego
ü
z wykorzystaniem zdolności tych związków do tworzenia kompleksów – ze stężonymi kwasami
nieorganicznymi, FeCl
3
, kwasem chlorowym, siarkowym, odczynnikiem Liebermana-Burchadra z
waniliną
§
wskaźnik pienienia
– oznaczanie granicznego rozcieńczenia roztworu wyciągu surowca lub roztworu
saponiny, przy którym powstaje warstwa piany o wysokości 1cm, utrzymująca się przez 15 min.
§
wskaźnik hemolityczny
– metoda biologiczna; ilość cm
3
2% zawiesiny krwinek, która jest hemolizowana
przez wyciąg z 1g surowca lub roztworu 1g saponiny wzorcowej (saponalbina)
Budowa chemiczna saponin:
§
saponiny to poliglikozydy zawierające kilka reszt cukrowych - w zależności od ilości łańcuchów cukrowych
wyróżnia się:
ü
monodesmozydy – zawierające 1 łańcuch cukrowy w pozycji C3
ü
bidesmozydy – dwa niezależne łańcuchy cukrowe – pozycja C3 oraz C17 lub C26 aglikonu
ü
tridesmozydy zawierające 3 łańcuchy cukrowe
§
łańcuchy cukrowe wchodzące w skład części glikonowej to glukoza, galaktoza, ksyloza, arabinoza, ramnoza,
kwas glukuronowy
§
łańcuchy cukrowe mogą być proste lub rozgałęzione
Właściwości chemiczne:
§
związki o takiej budowie bardzo trudno ulegają hydrolizie (ogrzewanie przez 3h z mocnym kwasem
siarkowym)
§
częściowa hydroliza prowadzi do powstania prosapogenin (wtórnych glikozydów), a całkowita do aglikonów
(sapogenin) i cukrów prostych
§
sapogeniny (aglikony) to substancje krystaliczne nierozpuszczalne w wodzie, rozpuszczalne w
rozpuszczalnikach organicznych
Aktywność farmakologiczna saponin:
§
saponiny są związkami biologicznie czynnymi
§
mogą powodować hemolizę erytrocytów
§
działają wykrztuśnie – drażnią błonę śluzową, jamę nosową, gardło, oskrzela i na drodze odruchowej
powodują wydzielanie śluzu –
remedia expectorantia
§
glicyryzyna wykazuje działanie przeciwzapalne, właściwości zbliżone do kortykosteroidów – leczenie
wrzodów żołądka i dwunastnicy
§
escynon działa p/zapalnie oraz p/wysiekowo
§
dodatkowo wykazują działanie p/ grzybicze, p/wirusowe
Podział saponin
§
w zależności od budowy aglikonu dzielimy je na:
ü
steroidowe – zawierają układ steranu C
27
(cyklopentanoperhydrofenantrenu)
ü
tri terpenowe – glikozydy trzech pochodnych izomerycznych względem siebie alkoholi
triterpenowych pentacyklicznych o składzie C
30
H
50
O
! Grupa związków:
Saponiny steroidowe
§
w przypadku saponin steroidowych występuje układ steranu (cyklopentanoperhydrofenantren)
§
dzielimy je ze względu na budowę na:
ü
pochodne spirostanu – przy C22 występuje ugrupowanie spiroketalowe
ü
pochodne furostanu – przy C22 występuje rozgałęziony fragment łańcuchowych
CH
3
H
3
C
H
3
C
O
H
3
C
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
O
CH
3
O
szkielet spirostanu
szkielet furostanu
§
w pochodnych spirostanowych występuje ugrupowanie spiroketalowe – dwa pierścienie tlenowe (5- i 6-
członowe) połączone są wspólnym atomem węgla C22 – układ taki jest aktywny chemiczne – 6członowy
pierścień tetrahydropiranu ulega otwarciu, powstaje produkt o szkielecie furostanu, który na drodze
chemicznej można zdegradować do steroidów C
21
– półprodukty służą osyntezy kortykosteroidów i
hormonów płciowych
§
w zależności od konfiguracji grupy –CH
3
przy C
25
wyróżniamy dwa szeregi saponin spirostanowych:
ü
saponiny właściwe (-CH
3
w pozycji aksjalnej)
ü
izosaponiny (-CH
3
w pozycji ekwatorialnej)
§
większość saponin to pochodne spirostanu
§
poszczególne aglikony różnią się:
ü
podstawnikami (grupy hydroksylowe)
ü
konfiguracją pierścienia A i B
ü
obecnością wiązania podwójnego
ü
konfiguracją grup funkcyjnych
Występowanie saponin steroidowych:
§
saponiny steroidowe występują głównie w obrębie roślin jednoliściennych, przedstawicieli rodzin
Liliaceae,
Agavaceae, Scrophulariaceae, Fabaceae,
choć spotyka się je również u roślin dwuliściennych
§
stanowią ważny składnik liści roślin tropikalnych (nawet do 20%) i to z nich są głównie izolowane
Przykłady występowania:
ü
Trigonella foenum graecum
(kozieradka) – diosgenina
ü
Polygonatum multiflorum
(kokosyczka wielkokwiatowa) – diosgenina
ü
Mayanthemum biforium
(konwalijka dwulistna) – diosgenina
ü
Dioscorea Mexiana
(pochrzyn) – diosgenina, botogenina
ü
rodzaj
Smilax
– sarsasapogenina, smilagenina
ü
Yucca filsmentosa
,
Yucca glanca
– sarsasapogenina, smilagenina, tigogenina
ü
Solanum dulcamara
(psianka) – tigogenina, diosgenina
! Grupa związków:
Saponiny trójterpenowe:
§
saponiny tri terpenowe są glikozydami trzech pochodnych izomerycznych względem siebie alkoholi
triterpenowych pentacyklicznych o składzie C
30
H
50
O (składają się z 6 jednostek izoprenu) należących do typu:
ü
uranu (α-amyryny)
ü
oleananu (β-amyryny)
ü
lupanu (lupeolu)
ü
damaranu
H
H
3
C
CH
3
CH
3
H
H
3
C
CH
3
CH
3
H
CH
3
CH
3
CH
3
H
CH
3
H
O
H
H
H
H
H
O
H
3
C
CH
3
H
CH
3
typ ursanu (α-amyryny)
typ oleanu (β-amyryny)
CH
3
H
3
C
CH
3
H
3
C
H
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
H
CH
3
CH
3
H
H
3
C
CH
3
CH
3
H
3
C
CH
3
typ lupanu (lupeolu)
typ damaranu
§
występuje tutaj:
ü
w pozycji C3 grupa hydroksylowa o konfiguracji β
ü
podwójne wiązanie pomiędzy C12 a C13
ü
pierścienie A/B, B/C, C/D posiadają koniurację trans, natomiast D/E – konfigurację cis (w grupie
amyryny) lub trans (w grupie lupeolu)
§
występowanie saponin określonego typu przedstawia się następująco:
ü
saponiny typu ursanu - (astrowate -
Asteraceae
, np. nagietek
Calendula
, limonina (rutowate -
Rutaceae
), kwas ursolowy (jemioła -
Viscum
, szałwia -
Salvia
, barwinek -
Vinca
), azjatykozyd
(wąkrotka -
Hydrocotyle
)
ü
saponiny typu oleanu - (kasztanowiec -
Aesculus
), hederagenina (wrzos -
Erica
), tarakseren
(porosty -
Lichenes
, komosowate -
Chenopodiaceae
)
ü
saponiny typu lupanu np. betulina (brzoza -
Betula
, olcha -
Alnus
, platan -
Platanus
)
§
większość saponin triterpenowych należy do grupy β-amyryny; różnią się one rodzajem, ilością i położeniem
grup funkcyjnych tj. –OH, -CH
2
OH, -COOH, -CHO, C=O
§
saponiny triterpenowe mogą mieć charakter obojętny lub słabo kwaśny, który uwarunkowany jest
występowaniem grupy karboksylowej w aglikonie lub kwasu uronowego w części cukrowej
ü
saponiny obojętne są monodesmozydami
ü
saponiny kwaśne są bidesmozydami (łańcuch cukrowy w pozycji C3 i drugi połączony estrowo w
pozycji C17)
§
mono- i bidesmozydy różnią się właściwościami fizykochemicznymi i biologicznymi
ü
monodesmozydy rozpuszczają się w wodzie, hemolizują erytrocyty
ü
bidesmozydy słabo rozpuszczają się w wodzie i mają niską aktywność hemolityczną
Najważniejsi przedstawiciele saponin triterpenowych – sapogeniny triterpenowe
H
3
C
CH
3
H
3
C
CH
3
H
3
C
H
CH
3
CH
3
COOH
CH
3
CH
3
CH
2
OH
OH
H
CH
3
H
CH
3
H
H
3
C
H
H
3
C
H
H
R
CH
3
kwas oleanowy
R = CH
3
hederagenina
R = CH
2
OH
gipsogenina
R = CHO
kwas gipsogenowy
R = COOH
prymulagenina A
H
3
C
CH
3
OH
H
3
C
CH
3
H
OAc
H
3
C
CH
3
CH
3
CH
2
OH
H
CH
3
CH
3
COOH
OH
H
CH
3
H
H
H
O
R
H
H
H
3
C
H
CH
3
COOH
protoescygenina
R = CH
1
OH
boryngtogenol
R = CH
3
kwas medykogenowy
(Herniaria gabra)
HOOC
CH
3
O
R
H
CH
3
CH
3
CH
3
H
H
H
H
3
C
H
CH
3
kwas glicerytowy
R = H
kwas glabrykowy
R = OH
Surowce saponinowe
! Surowiec:
Glycyrhizae radix – korzeń lukrecji
Gat. Glycyrhiza glabra – lukrecja gładka
Rodz. Leguminosae – motylkowate
§
surowcem farmaceutycznym są podziemne narządy (korzenie i rozłogi) lukrecji gładkiej z roślin
kilkuletnich zebrane jesienią lub wiosną
§
lukrecja jest byliną o liściach nieparzysto pierzastych, kwiatach fioletowych zebranych w grona; owocem
jest strąk
§
surowiec farmaceutyczny, niefarmakopealny pochodzi z upraw
§
korzeń lukrecji (
Radix Glycyrrhizae
lub
Radix Liqurttiae
) po okorowaniu i wysuszeniu ma żółty kolor i jest
bezwonny
§
Skład chemiczny:
ü
surowiec zawiera glicyryzynę nadającą mu specyficzny, bardzo słodki smak (zawartość od 2,5%
do 9% - sól potasowa lub wapniowa kwasu glicyryzynowego
§
substancja krystaliczna, rozpuszczalna w wodzie, 5x słabsza od sacharozy
§
nie ma właściwości hemolizujących, obniża napięcie powierzchniowe – wytwarza obfitą
pianę
ü
trójterpeny, flawonoidy (izolikwityrygenina pochodna chalkonu oraz likwirytygenina pochodna
flawanonu – związki biologicznie czynne)
ü
związki kumarynowe (umbeliferon, herniaryna)
ü
węglowodory, betaina, cholina, fitosterole, kwasy organiczne
OR
H
OH
OR
H
O
O
O
likwirytygenina
R = H
likwirytyna
R = β-D-glukoza
(główne związki odpowiedzialne za aktywność
p/zapalną surowca)
izolikwirytygenina
R = H
izolikwirytyna
R = β-D-glukoza
§
Działanie:
ü
korzeń
lukrecji
ma
działanie:
przeciwskurczowe,
moczopędne,
przeciwzapalne
,
przeciwwrzodowe
ü
dodatkowo przeciwalergiczne, gojące, tonizujące
ü
wykazuje również działanie pobudzające krwawienia miesięczne, immunogenne, cytostatyczne,
antynowotworowe i
wykrztuśne
ü
surowiec stosowany jest w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, przewlekłych nieżytach
przewodu pokarmowego, w niektórych chorobach skórnych, w nieżycie jamy ustnej, gardła i
oskrzeli
ü
badania nad lukrecją wskazują na posiadanie przez nią właściwości przeciwrakowych
ü
surowiec należy stosować ostrożnie i w rozsądnych ilościach ze względu na możliwość
wystąpienia objawów ubocznych (zatrzymywanie jonów sodu i wody oraz utratę jonów potasu -
grozi to podwyższeniem ciśnienia tętniczego i zatruciem)
! Surowiec:
Primulae radix – korzeń pierwiosnka
Gat. Primula officinalis – pierwiosnek lekarski
Rodz. Primulaceae – pierwiosnkowate
§
surowiec farmaceutyczny stanowią podziemne narządy: kłącze i liczne, cienkie korzenie pierwiosnka
lekarskiego zebrane jesienią i wysuszone w temperaturze do 45C
§
pierwiosnek lekarski jest byliną wykształcającą rozetę podłużnie jajowatych liści; liście, pęd
kwiatostanowy oraz kielich są kutnerowato owłosione; korona kwiatowa jest złocistożólta z pięcioma
pomarańczowymi plamami
§
korzenie walcowate, barwy szarobrunatnej
§
roślina jest pod ochroną, a surowiec pochodzi jedynie z upraw
§
Skład chemiczny:
ü
saponiny triterpenowe hemolizujące (5-10%) – wskaźnik hemolizujący ok. 2300, głównie
prymulosaponina A (aglikonem jest prymulogenina A, reszta cukrowa: glukoza, ramnoza,
galaktoza, kwas galakturonowy)
ü
fenologlikozydy – prymwerozyd i prymulawerozyd (pochodne kwasy metoksysalicylowego) –
charakterystyczny zapach surowca pochodzi z produktów hydrolizy
ü
olejek eteryczny
ü
cukry
ü
żywice
Plik z chomika:
lisowski2606
Inne pliki z tego folderu:
Fitoterapia schorzeń ośrodkowego układu nerwowego.ppt
(3956 KB)
Beffa M - Ziola. Podręczny leksykon przyrodniczy.pdf
(52674 KB)
olejki eteryczne.ppt
(11836 KB)
tluszcze.pdf
(44 KB)
sluzy.pdf
(30 KB)
Inne foldery tego chomika:
--> KSIĘGA URANTII
audiobook
Audiobook 1
Bolt Action
Castaneda
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin