Afiliacja – usynowienie – zachowanie polityczne, polegające na nawiązaniu i podtrzymywaniu pozytywnych kontaktów i współpracy przez jednostki, grupy, organizacje z innymi grupami i organizacjami; zgłoszenie akcesu, przystąpienie do danej grupy politycznej. Nawiązanie trwałej współpracy między zbiorowymi podmiotami, mający podobny, lub różny potencjał polityczny, współpraca ta ma na celu realizację podobnych, bądź identycznych zadań politycznych, przy zachowani samodzielności i niezależności organizacyjno – programowej danych podmiotów.
Aktor polityczny – jednostka, lub grupa osób uczestniczących w roli podmiotu w sytuacji politycznej. Jako jednostka aktor polityczny jest najczęściej politykiem, grupę osób może tworzyć elektorat, naród, rząd, działacze partyjni. Aktor polityczny scenę polityczną widzi jako teatr, o przyszłości jego kariery decyduje recepcja społeczna, stąd najistotniejsza jest dla niego prezencja w mediach.
Aktywność polityczna – zachowanie ludzkie, polegające na formułowaniu i realizacji celów politycznych, związanych z rolami spełnianymi przez jednostki, lub grupy w ramach systemu politycznego. Aktywność polityczna określa stopień uczestnictwa w procesie podejmowania decyzji, oraz poziom zaangażowania w życie polityczne. Określa się pięć stopni aktywności politycznej: 1) znikome zainteresowanie jednostki, lub grupy życiem politycznym;
2) ograniczenie się do spełniania podstawowych obowiązków politycznych (np. uczestnictwo w wyborach); 3) członkostwo w organizacjach o charakterze politycznym (partie, grupy interesu); 4)społeczne pełnienie ról kierowniczych w organizacjach politycznych; 5) zawodowe uprawianie polityki .
Alienacja – postawa, zachowanie polityczne, polegające na uniezależnieniu się jednostki, lub grupy od społeczności i rzeczywistości politycznej, w której się kształtowały, które sprzyjały kreacji i promocji politycznej. Jest to zanik więzi pomiędzy człowiekiem, a tym co jest wytworem jego działania, lub współdziałania. Główną przyczyną wkraczania na drogę alienacji jest niedowartościowanie, oraz dążenie do większego samostanowienia i samodzielności. Alienacja pojawia się też jako wyraz bezsilności jednostek i grup wobec przywódców, jako postawa nieufności politycznej.
Anomia polityczna – stan świadomości społecznej, polegający na względnym zaniku norm w społeczeństwie, lub grupie. 5 stopni anomii: 1) przekonanie o obojętności przywódców politycznych wobec jednostki; 2) przekonanie, że niewiele da się osiągnąć w społeczeństwie, którego funkcjonowanie nie jest oparte na stabilnych regułach; 3) przekonanie, że niemożliwe jest osiągnięcie założonych celów życiowych; 4) poczucie bezsensu własnych działań i egzystencji ; 5) przekonanie, że człowiek nie może liczyć na wsparcie ze strony najbliższego otoczenia społecznego. Anomia występuje w okresach politycznych przesileń (kryzysów, transformacji, rewolucji), gdy przebudowie systemu gospodarczego, społecznego i politycznego nie towarzyszy przebudowa systemu wartości, gdy dotychczasowe wzorce normatywne są nieadekwatne do obecnej sytuacji, a nowe wzorce jeszcze się nie ukształtowały, bądź nie zostały zaadoptowane przez społeczeństwo. Cechą anomii jest dominujące przekonanie o niemożności przewidzenia rozwoju wypadków, a w związku z tym niemożności czynienia planów na przyszłość. Scena polityczna jest trwale dzielona na rządzących i rządzonych .
Artykulacja interesów – 1) w szerszym ujęciu – proces ujawnienia i dążenie do zaspokojenia potrzeb i interesów jednostek, zbiorowości, oraz grup społecznych, odzwierciedlający się w działaniach politycznych i pozapolitycznych, podejmowanych przez nie; 2) w ujęciu węższym – proces zmierzający do poinformowania ośrodków władzy o istniejących potrzebach i interesach podmiotów społecznych
Autorytet polityczny – Jest to klasa pojęć służących do opisu wpływu jednej osoby i instytucji na inne osoby, czy instytucje, czyli do opisu stosunków społecznych, w tym stosunków politycznych. Istotą autorytetu jest oddziaływanie jednego podmiotu na drugi za pomocą pewnego wzorca w dłuższym czasie, czy procesie. Autorytety są ważnym czynnikiem rozwoju duchowego jednostek, ważnym czynnikiem wychowawczym, a w rezultacie ważnym determinantem kultury zbiorowości ludzkich, oraz pewnym rodzajem władzy. Autorytet polityczny to autorytet który uznawany jest przez duże grupy społeczne, który oddziałuje na decyzje w sprawach dotyczących społeczności lokalnych, a także i przede wszystkim zbiorowości regionalnych, narodowych i globalnych. Źródła autorytetu: -reprezentowany system wartości politycznych; - znajomość polityki; - sposób powstania (oparty na sile, czy na dobrowolności); - zaplecze polityczne; - mity polityczne.
Bezpieczeństwo – pojęcie wieloznaczne, odnoszące się do: 1) braku zagrożenia; 2) systemu instytucjonalnych i pozainstytucjonalnych gwarancji likwidacji, lub minimalizacji zagrożeń; 3) jedna z istotniejszych wartości egzystencjalnych, wiążąca się z poczuciem stabilności, trwałości korzystnego stanu rzeczy, odczuciem zagrożenia, wrażeniem pewności. W sferze stosunków politycznych występuje bezpieczeństwo międzynarodowe i bezpieczeństwo wewnętrzne państwa. Rodzaje bezpieczeństwa: narodowe, regionalne, planetarne, zbiorowe, militarne, ekonomiczne, technologiczne, ekologiczne, ideologiczne.
Biurokracja – grupa profesjonalnych urzędników, zorganizowanych w formie hierarchicznej piramidy, którzy mają do wypełnienia racjonalne funkcje w warunkach istnienia uniwersalnych i sformalizowanych zasad i procedur postępowania. W innym znaczeniu: nadmiar formalistyki w działalności urzędów, powodujący długotrwałe i niekompetentne załatwianie spraw przy jednoczesnym zaniedbaniu interesów jednostki i dobra ogółu. Typ idealnej biurokracji według M. Webera: 1) stałość i powtarzalność czynności urzędowych związana z ich formalizacją; 2) zasada kompetencji i hierarchii; 3) zasada, iż działalność urzędnika jest zajęciem podstawowym, stanowiącym źródło utrzymania, ale nie dostarczającym żadnych dodatkowych korzyści; 4) zasada prowadzenia dokumentacji całej działalności; 5) struktura administracji jest jednoznacznie wyznaczona przez cel działania. Biurokracja może przeistoczyć się w biurokratyzm, następuje to wówczas, gdy administracja izolowana jest od kontroli społecznej, pojawia się nadmierny formalizm w przestrzeganiu prawa, oraz centralizm w hierarchicznym systemie podporządkowania.
Błąd polityczny – działanie, decyzja, lub zachowanie podmiotu polityki, prowadzące do nieoczekiwanego rezultatu, sprzecznego z jego własnym interesem, interesem grupy, którą reprezentuje lub całego społeczeństwa. Błędy mogą wynikać z: 1) braku dostatecznej siły; 2) braku wiedzy i doświadczenia; 3) nadmiernej rutyny i pewności siebie 4) niedostatecznego zaangażowania i wysiłku; 5) niewłaściwej oceny sytuacji. W zależności od rangi błędu, a zwłaszcza tego, czy dotyczy on działań strategicznych, taktycznych, czy operacyjno-wykonawczych, różne mogą być jego konsekwencje – od bieżących kłopotów aż po zachwianie równowagi całego systemu politycznego .
Charyzma – pojęcie rozumiane zwykle w sposób dwojaki: 1) jako atrybut, osobista cecha jednostki, niecodzienna właściwość danej osoby; 2) jako relacja między liderem, a jego zwolennikami, czyli wpływ jaki ten pierwszy ma na drugich. Przywódca charyzmatyczny jest zawsze radykałem, który rzuca wyzwanie ustalonemu porządkowi. Panuje nad ludźmi dzięki cechom nieosiągalnym dla innych i nie dającym się pogodzić z prawami myśli i działania rządzącymi życiem codziennym. Fenomen charyzmy pojawia się zwykle tylko w pewnych okolicznościach historycznych: załamania się dotychczasowego ładu, silnie odczuwanej deprywacji, ostrych przesileń cywilizacyjnych.
Cele polityczne – założenia związane z dążeniem do zdobywania i wykonywania władzy politycznej, praktycznym przejawem wyboru celów i środków ich realizacji jest decyzja polityczna. Cele polityczne są tworzone przez różne podmioty polityki, a zwłaszcza przez organizacje polityczne, elity, grupy społeczne i jednostki. Cele polityczne można rozpatrywać, przyjmując różne kryteria ich podziału, np. jako ogólne i konkretne, główne i uboczne, proste i złożone, indywidualne i grupowe, strategiczne i taktyczne itp. Cele polityczne są przyczyną i motywem działań społecznych, służą konkretyzacji potrzeb i wartości jednostek i grup odnoszących się do zakresu polityki.
Cywilizacja – poziom rozwoju społecznego w danym okresie historycznym, ze szczególnym uwzględnieniem poziomu kultury materialnej, środków i umiejętności wytwarzania dóbr, jak również tworzenia instytucji społecznych. Obecnie odrzucane jest stanowisko o cywilizacjach wyższych i niższych, lub też o zupełnym braku cywilizacji w danym społeczeństwie na rzecz poglądów świadczących o jedności rodzaju ludzkiego, według których wszystkie społeczeństwa osiągają ten sam poziom cywilizacyjny na określonym przez czas i warunki stadium rozwoju.
Decyzja polityczna – nielosowy wybór działania, lub zaniechania politycznego, dokonywany przez ośrodek polityczny w polu polityki. Do cech charakteryzujących decyzje polityczne zaliczamy: decydenta, stopień poinformowania ośrodka decyzyjnego, nastawienie na osiągnięcie od razu więcej niż jednego celu, wielowymiarowość (jeden cel można osiągnąć różnymi sposobami), wieloetapowość urzeczywistnienia. Decyzje polityczne dzielimy na: strategiczne (perspektywiczne), taktyczne (bieżące) i operatywne (doraźne). Decyzje mogą być podejmowane w warunkach pewności, w warunkach niepewności, bądź w warunkach ryzyka. Decyzje mogą mieć charakter ogólnospołeczny, partykularny, bądź indywidualny. Mogą być podejmowane na szczeblu międzynarodowym, narodowym lub lokalnym.
Decyzji politycznych typologia – schemat klasyfikacyjno – porównawczy decyzji politycznych.
1) podział w ujęciu podmiotowym: jednoosobowe, zbiorowe, grupowe;
2) podział wg kryterium adresata: odnosząca się do całego społeczeństwa, odnosząca się do wielkich grup społecznych, do małych grup społecznych i do jednostek;
3) ze względu na relacje między podmiotem a adresatem: władcze, dyrektywne (partnerskie), subordynacyjne;
4) ze względu na odniesienie decyzji do sytuacji, zjawiska lub faktu, będącego jej przedmiotem: antycypujące, inicjujące, reaktywne;
5) wg kryterium czasowego: strategiczne, taktyczne, operacyjne;
6) wiedza podmiotu: decyzje podejmowane w warunkach pewności, niepewności, ryzyka;
7) wg kryterium racjonalności: racjonalne, nieracjonalne, aracjonalne;
8) decyzje i nie-decyzje (zaniechanie działania)
9) intrajednostkowe (np. decyzja o wstąpieniu do partii), interjednostkowe (np. decyzja ministra o powołaniu swojego zastępcy), intragrupowe (np. decyzja klubu parlamentarnego o zmianie swojego kierownictwa), intergrupowe (np. decyzja o połączeniu dwóch partii politycznych);
Decyzyjna implementacja – proces wprowadzenia decyzji w życie za pomocą określonych metod i środków. Za główny cel wykonywania decyzji uważa się przekształcenie rzeczywistości istniejącej w rzeczywistość pożądaną. W procesie implementacji decyzji mogą jednak powstawać niepożądane skutki, które mogą spowodować, że decyzja okaże się bezskuteczna. Należy spełnić pięć warunków, aby implementacja była skuteczna:
a) konsekwencja działania kierownictwa politycznego;
b) umiejętność mobilizacji zasobów politycznych;
c) zdolność do neutralizacji działań przeciwnych danej decyzji;
d) pozyskiwanie dla realizacji decyzji poparcia znacznych grup społecznych;
e) społeczne poczucie identyfikacji z powziętą decyzją;
Na społeczne poczucie identyfikacji z podjętą decyzją wpływ mają:
a) kształtowanie w skali społecznej umiejętności podejmowania decyzji;
b) rozwijanie mechanizmów uczestnictwa w podejmowaniu decyzji jako warunku koniecznego do społecznego uznania przesłanek tej decyzji;
c) upowszechnienie potrzeby kontroli zarówno prawomocności jak i poprawności decyzji;
d) wytworzenie przekonania o tym, że system polityczny jest w stanie zabezpieczyć właściwą dynamikę modyfikacji systemu wartości decydenta politycznego;
Decyzyjna teoria – teoria decyzji rozwijana jest w dwóch głównych nurtach – normatywnej i opisowej teorii decyzji. Normatywna teoria decyzji jest prezentowana jako teoria aksjomatyczna. Opisowa teoria decyzji zajmuje się studiowaniem faktycznych procesów decyzyjnych, jest więc teorią empiryczną. Teoria normatywna pretenduje do formalizacji intuicyjnego pojęcia racjonalności, przy wykorzystaniu świadectw empirycznych, których dostarcza teoria opisowa. Celem teorii normatywnej nie jest opis tego, jak decydenci podejmują decyzje, ale skonstruowanie racjonalnego modelu decydowania.
Decyzyjny proces – zespół powiązań przyczynowo – skutkowych, występujących wewnątrz ośrodka decyzyjnego w związku z sytuacją decyzyjną, strukturą ośrodka i celami decydentów. Proces decyzyjny przebiega równocześnie na czterech poziomach:
a) racjonalnym, kiedy ośrodek decyzyjny logicznie analizuje sytuację decyzyjną, swoje cele i możliwości;
b) emocjonalnym, gdy ośrodek decyzyjny równocześnie z procesami myślenia racjonalnego ulega wpływom osobowości decydentów, ich emocjom, oraz stresowi i frustracji;
c) społecznym, kiedy kształt i treść decyzji jest przedmiotem walki politycznej wszelkich grup społecznych dążących do zaspokojenia swoich potrzeb i realizacji interesów;
d) organizacyjnym, stanowiącym otoczenie ośrodka podejmowania decyzji politycznych, który to poziom jest związany z podmiotowością organizacji politycznych wielkich grup społecznych, występujących jako podmioty działań politycznych;
Schemat procesu decyzyjnego powinien wyglądać następująco:
a) pojawienie się sygnału o niezaspokojonych potrzebach społecznych;
b) dostrzeżenie problemu przez ośrodek decyzyjny, co staje się bodźcem do rozpoczęcia dalszych działań mających na celu podjęcie konkretnej decyzji;
c) zbieranie informacji dotyczących tego problemu oraz warunków i możliwych sposobów jego rozwiązania;
d) selekcja informacji dokonywana przez poszczególne ogniwa, pośredniczące pomiędzy społeczeństwem, a ośrodkiem decyzyjnym;
e) przygotowanie alternatywnych wariantów decyzji;
f) konsultacja tych wariantów z zainteresowanymi grupami społecznymi lub całym społeczeństwem;
g) podjęcie decyzji (wybór jednego z możliwych działań);
h) realizacja decyzji
Demokracja – typ reżimu politycznego zakładający możliwość partycypacji i kontestacji (uczestnictwa i opozycji politycznej). Termin ten wszedł w użycie już w V w. p.n.e. Demokracją określano władzę, na którą wpływ miał lud. Obecni demokrację rozumie się jako władzę, na którą wpływ może mieć większość osób uprawnionych. Demokratycznie (lub niedemokratycznie) sprawuje się władzę w określonej zbiorowości, w szczególnym przypadku w zbiorowości państwowej. Do zasad demokracji należy: wolność organizowania się, wolność tworzenia ugrupowań politycznych, istnienie opinii publicznej, wolność słowa i druku, stowarzyszania się, zgromadzeń, petycji i manifestacji, niezawisłe sądownictwo, zasada alternacji politycznej (wybory), możliwość odwoływania rządzących itd. System polityczny jest systemem demokratycznym o tyle, o ile główne gremia podejmujące decyzje powoływane są w wyniku okresowo odbywających się wyborów, z wolnym dostępem kandydatów, całą zaś dorosła ludność ma prawo głosu. Wśród uwarunkowań wpływających na rozwój demokracji wymienia się: strukturę społeczną (silna klasa średnia jest czynnikiem stymulującym demokrację), poziom rozwoju ekonomicznego (większość państw demokratycznych charakteryzuje się wysokim PNB), czynniki kulturowe, czynniki religijne, czynnik zewnętrzny (dyfuzja demokratycznych wzorów z zagranicy).
Demokracja bezpośrednia – typ demokracji w której naród bezpośrednio podejmuje decyzje polityczne. Demokracja bezpośrednia polega zatem na tym, że ważne decyzje podejmowane są nie przez reprezentantów narodu, ani tym bardziej urzędników, lecz przez samych obywateli. Funkcjonuje współcześnie kilka instytucji demokracji bezpośredniej. Są to: referenda, sprzeciw ludowy (weto ludowe), inicjatywa ludowa, zebranie mieszkańców.
Doktryna polityczna – zespół poglądów, twierdzeń, przekonań, z określonej dziedziny: filozofii, teologii, polityki itp., z reguły odnoszących się do różnych aspektów życia społecznego. Doktryna polityczna w wąskim znaczeniu obejmuje wyodrębniony w czasie i przestrzeni zakres problemów i zjawisk określonej ideologii, lub koncepcji określonego autora w danej dziedzinie. W szerokim znaczeniu doktryna polityczna występuje jako synonim ideologii (np. doktryna konserwatywna, liberalna, socjaldemokratyczna). Z reguły doktryna polityczna jest konkretyzacją ideologii. Stanowi uporządkowany zbiór poglądów na organizację polityczną społeczeństwa, problemy władzy itp. Na gruncie jednej ideologii może się jednak wykształcić wiele doktryn politycznych. Jedna doktryna może też nawiązywać do kilku ideologii. Doktryny od XIX wieku charakteryzuje się jako prawicowe, centrowe i lewicowe.
Doradca polityczny – osoba zaufana, dobierana spośród grona praktyków i naukowców, bliskich poglądom i linii politycznej danego polityka. Doradcy muszą posiadać umiejętność sprawnego operowania swą wiedzą i doświadczeniem tak, aby formułować swe opinie i wnioski w sposób, który będzie możliwy do przyjęcia przez polityka. J.D. Riviera wskazał na cztery przypadki zniekształcenia roli doradcy:
a) gdy doradcami zostają ludzie podzielający poglądy szefa, i gdy wahają się sformułować i „podać” pogląd odmienny;
b) gdy doradca jest jednocześnie szefem jakiegoś urzędu, co niechybnie wywołuje konflikt ról, jakie on pełni;
c) gdy rozstrzygnięcie doradcy odbywa się na korzyść racji partykularnych;
d) gdy doradca pragnie budować własną pozycję, bądź siłę;
W razie zajścia jednej (lub kilku, albo wszystkich na raz) z powyższych dewiacji roli doradcy, zwiększa się bardzo prawdopodobieństwo podjęcia przez decydenta decyzji zdecydowanie nietrafnej i niezoptymalizowanej, czyli popełnienia błędu politycznego.
Działanie polityczne – podejmowanie i realizacja decyzji politycznych, poprzez zorganizowane podmioty, których wynikiem jest powstawanie faktów politycznych i kształtowanie się określonych procesów politycznych.
Cechy działania politycznego:
a) ma charakter celowy;
b) podejmuje się je w celu wywołania określonych skutków politycznych (np. dymisja);
c) jest zazwyczaj podejmowane w interesie wielkich grup społecznych;
d) duży stopień instytucjonalizacji, ze względu na udział aparatu państwowego, partyjnego, oraz organizacji społecznych;
e) cechuje je zwykle wysoki poziom zorganizowania uczestniczących w nich grup społecznych;
f) posiada charakter konfliktowy;
g) jest na ogół działaniem zbiorowym
Działania polityczne mogą przybierać formę bezpośrednią, bądź pośrednią. Działania polityczne można sklasyfikować na podstawie:
a) stopnia złożoności;
b) rodzaju podmiotów, podejmujących działanie;
c) liczby podmiotów, uczestniczących w działaniu, oraz zależności pomiędzy nimi;
d) stopnia instytucjonalizacji;
e) zakresu swobody podmiotu wykonującego działanie;
f) stopnia przymusowości działań;
Ekspert polityczny – osoba, której kompetencje uznaje jej środowisko zawodowe. Ekspert nie jest osobą kreowaną, ponieważ można jedynie powołać, czy też zamówić ekspertyzę, co będzie oficjalnym potwierdzeniem opinii ustalonej w jego środowisku zawodowym. Ekspert zatem jest to czynnik, który ma się przyczynić do zapewnienia wszechstronnej, rzetelnej informacji, do jej wzbogacenia najnowszymi osiągnięciami wiedzy fachowej. Istotne jest zapewnienie ekspertowi swobody formułowania i wyrażania poglądów. Jeśli ekspert, poza godziwym wynagrodzeniem, będzie oczekiwał dodatkowych korzyści, to jego opinie będą tendencyjne, dopasowane do życzeń ośrodka powołującego.
Elita polityczna – grupa ludzi, wyodrębniona na podstawie kryterium udziału w procesie podejmowania decyzji państwowych. Istnieją trzy metody wyodrębniania elity politycznej:
a) metoda pozycyjna – elitę polityczną tworzą osoby zajmujące strategiczne pozycje w państwie;
b) metoda reputacyjna – elitę polityczną tworzą osoby, które w mniemaniu opinii publicznej mają istotny wpływ na decyzje państwowe;
c) metoda decyzyjna – elitę polityczną tworzą osoby faktycznie podejmujące decyzje, bądź mające na nie istotny wpływ;
Według teorii elit G. Mosca i V. Pareto każde społeczeństwo dziali się na większość rządzoną i mniejszość rządzącą, strukturą pośredniczącą między elitą, a masami jest subelita (urzędnicy państwowi, intelektualiści, naukowcy), elita sprawuje władzę posługując się formułą polityczną, która jest uzasadnieniem uprzywilejowanej pozycji elity, a każda elita zostaje po pewnym czasie zastąpiona przez inną elitę.
Ewolucja polityczna – wszelki rozwój polityczny służący przechodzeniu do stanu bardziej złożonego lub pod pewnym względem doskonalszego. Ewolucja, będąc przeciwieństwem rewolucji zakłada unikanie w trakcie przeobrażeń politycznych zachowań gwałtownych, wiążących się z możliwością użycia przemocy. Ewolucja polityczna wymaga wcześniejszych działań politycznych (np. zmian legislacyjnych), dających podstawę do ich właściwego przeprowadzenia. Ewolucja polityczna obejmuje takie przypadki transformacji polityczno – ustrojowej, które są dokonywane bez naruszenia ram instytucjonalnych funkcjonującego ustroju politycznego, lub społecznego. Ewolucja może przebiegać w sposób zaplanowany, bądź mimo woli podmiotów polityki.
Fakt polityczny – przejaw procesów politycznych, związany z walką o zdobycie władzy państwowej, stanowiący część życia społecznego i występujący wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z organizacją społeczeństwa i sprawowaniem władzy oraz zorganizowaniem i sterowaniem procesami społecznymi .
...
Zieew