Zmysły.pdf
(
143 KB
)
Pobierz
ZMYSŁY – zespół władz (sprawności, czuć) zapodmiotowanych w narządach cielesnych organizmów żywych (w tym człowieka), których
ZMYSŁY
(gr.
[aisthéseis], łac. sensus)
–
zespół władz (sprawności,
czuć) będących bezpośrednim źródłem działań duszy, zapodmiotowanych w
organach cielesnych człowieka (a także zwierzęcia), których celem działania
jest obrona życia danego organizmu i aktualizacja jego psychicznych i
fizycznych potencjalności.
Życie zmysłowopoznawcze przejawia się w percepcji, czyli postrzeganiu,
w którym człowiek przez z. styka się z rzeczą. Warunkiem postrzegania jest
poznanie zmysłowe (czyli czucie) poszczególnych z. zewnętrznych, które
bezpośrednio stykają się z rzeczą poznawaną, oraz z. wewnętrznych, które
czynią to pośrednio.
Z
MYSŁY
WEWNĘTRZNE
.
Tomasz z Akwinu wskazał na konieczność istnienia
z. wewnętrznych: „Jeśli natura nie zna braków w jej koniecznych składnikach,
to dusza sensytywna musi posiadać tyle czynności, ile ich jest potrzebnych dla
zachowania życia zwierzęcia. I jeśli którekolwiek z tych czynności nie dadzą
się sprowadzić do wspólnego źródła, wówczas muszą posiadać źródła-władze
odrębne, albowiem władze są bezpośrednim źródłem czynności duszy” (
S. th.
,
I, q. 78, a. 4). Zauważył, że konieczne jest, by zwierzę postrzegało nie tylko
przedmioty obecne, ale także nieobecne, gdyż w przeciwnym razie nie
szukałoby pokarmu wówczas, gdy nie jest on bezpośrednio dostępny.
Potrzebne jest, by poznawało rzeczy użyteczne i szkodliwe dla swej natury i
pamiętało raz poznane przedmioty. Tego rodzaju czynności w swych
strukturach są do siebie niesprowadzalne, wobec tego każda z nich ma swoje
odrębne źródło-władzę, z której wypływa działanie. Władzą, która umożliwia
postrzeganie, jest z. wspólny, zaś władzą, która zachowuje poznane obrazy,
jest wyobraźnia; poznania rzeczy użytecznych czy szkodliwych dla zmysłowej
natury dokonuje władza oceny zmysłowej, czyli instynkt, pamięć zaś
odpoznaje rzeczy już raz poznane.
Z. wspólny. Doświadczenie wskazuje, że nie mamy jakiegoś
odizolowanego poznania zmysłowego. Dokonuje się ono w ramach
postrzegania całościowego. Wprawdzie asocjacjoniści głoszą, że nasze
postrzeganie składa się z elementów uprzednio uchwyconych w zmysłowym
poznaniu, jednak to, co spostrzegamy, to cały przedmiot, cała struktura, która z
punktu widzenia funkcji poznawczej jest czymś pierwszym. Fakt postrzegania
całego przedmiotu suponuje, że istnieje jakiś z. – różny od z. zewnętrznych,
Zmysły
PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu
1
gdyż żaden z. zewnętrzny, zdeterminowany do czucia w zakresie określonych
tylko jakości zmysłowych, nie może sam ogarnąć całego przedmiotu. Jeśli
żaden ze z. nie może tego dokonać oddzielnie, więc wszystkie razem też nie
mogą tego dokonać. Fakt jednego postrzegania świadczy zatem o tym, iż
wyszło ono z jednego źródła, które nazywamy z. wspólnym, dlatego że w
postrzeżeniu zbiegają się i syntetyzują wrażenia z. zewnętrznych.
Nie znaczy to, że z. wspólny jest władzą duchową. On również jest z.
posiadającym własny organ. Wnioskujemy o tym na podstawie analizy
przedmiotu poznania z. wspólnego, czyli konkretnego postrzeżonego bytu.
Postrzeżenia nasze są konkretne, odnoszą się do konkretnej materialnie
istniejącej rzeczy. Konkretne ujęcie poznawcze rzeczy materialnej jest funkcją
poznania czysto zmysłowego, a więc poznania w swej wewnętrznej strukturze
uzależnionego od materii, czyli wypływającego z organu materialnego.
Z. wspólny tłumaczy poznanie jakości zmysłowych wspólnych, jakimi są
np. ruch, wielkość, figura, trwanie, przestrzeń. Wszystkie te jakości zmysłowe
schodzą się w jakiś sposób w ruchu. Problem poznania jakości wspólnych
sprowadza się więc do poznania ruchu. Ruch zaś, zdaniem Arystotelesa,
poznajemy przynajmniej dwoma z.: wzrokiem i dotykiem. Nie znaczy to, by
inne z. nie brały w tym udziału. Poznanie ruchu za pośrednictwem
przynajmniej dwu z. zewnętrznych świadczy o tym, że percepcja tych wrażeń
wspólnych dokonuje się właściwie tylko przez z. wewnętrzny wspólny. Tylko
dzięki niemu dokonuje się skoordynowana reakcja na jeden przedmiot,
oddziałujący na podmiot poznający. Funkcja poznawcza z. wspólnego, jaką
jest postrzeganie, łączy się z innymi jego funkcjami swoistą świadomością
zmysłową. Świadomość zmysłowa sprowadza się do możliwości poznania-
doznania przez zwierzę (czy człowieka na poziomie poznania zmysłowego)
konkretnych wrażeń zmysłowych, odbieranych za pomocą z. zewnętrznych. W
wyniku tego istnieje możliwość uwagi zmysłowej, polegająca na dostosowaniu
się do lepszej, ostrzejszej percepcji tych właśnie wrażeń.
Wyobraźnia. O istnieniu wyobraźni wiemy na podstawie jej funkcji.
Wyobrażeń nie możemy pojmować jako obrazów rzeczy – takie pojmowanie
(hołdowali mu asocjacjoniści i idealiści) sprzeczne jest z naszą świadomością.
Świadomość nie informuje nas o tym, że w spontanicznym poznaniu
poznajemy obrazy zawarte w naszej świadomości, lecz że oglądamy treści
Zmysły
PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu
2
konkretnej rzeczy. Wyobrażenia nie są więc przedmiotem naszego
spontanicznego poznania, lecz są znakami-obrazami, czyli znakami
formalnymi, w ramach których poznajemy treść rzeczy nieobecnej w naszym
postrzeganiu. Gdybyśmy poznawali wyobrażenia jako obrazy, a nie jako treści
konkretne rzeczy wyobrażonych, wówczas popadlibyśmy w idealizm i
agnostycyzm – nie mielibyśmy żadnej podstawy, by sądzić, że poznanym przez
nas obrazom odpowiada jakaś rzeczywistość.
Fakt istnienia wyobrażeń mówi o tym, że istnieje z., czyli władza
poznawcza, która wytwarza i poznaje w ramach wyprodukowanych przez
siebie wyobrażeń. Skoro wyobrażenia są określoną rzeczywistością, aktem,
którego przedtem nie było, wobec tego musi istnieć możność, czyli władza
produkująca te akty. Jeśli do natury wyobrażeń należy reprezentowanie
konkretnej materialnej treści rzeczy, wówczas istnieje zdwojenie: treści
reprezentatywnej oraz funkcji produkującej tę reprezentację, czyli zdwojenie z
podmiotu i przedmiotu jako przedmiotu; istnieje zatem fakt poznania. Władza
wytwarzająca wyobrażenia, poznaje rzeczywistość w ramach tych wyobrażeń.
Zatem, wyobraźnia produkuje wyobrażenia i równocześnie w ich ramach
poznaje rzeczywistość na swój sposób zaprezentowaną. Wyobraźnia jest
władzą organiczną, o czym niezbicie świadczy struktura jej aktów: wyobrażeń.
Wyobraźnia jest właściwością nie tylko człowieka – posiadają ją również
zwierzęta; wnioskujemy to na podstawie analogii zachowania się zwierzęcia i
człowieka w niektórych przypadkach. Człowiek ma świadomość swoich
wyobrażeń. Mają one na celu zachowanie wrażeń poznawczych rzeczy już
nieobecnej. Dzięki temu można poznawać rzecz podczas jej nieobecności.
Również fakt pamięci zmysłowej suponuje istnienie wyobrażeń. Zwierzęta
posiadają pamięć zmysłową w stopniu wybitnym, z czego wynika, że posiadają
także wyobraźnię.
Pamięć zmysłowa. W procesie postrzegania możemy reagować nie
tylko na obecne przedmioty, ale także na dawne, które w danej chwili na nas
nie działają, ale działały wcześniej. Odpoznawanie przedmiotów poznanych w
minionym czasie jest pamięcią zmysłową w sensie właściwym. Przedmiot
uprzednio poznany, w rzeczywistości może już nie istnieć, jednak może
dokonać się jego poznanie w ramach wyobrażeń. O ile bowiem poznajemy
treść wyobrażeń jako już dawniej poznanych, wówczas poznajemy, a
Zmysły
PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu
3
właściwie odpoznajemy czy rozpoznajemy przedmiot. Wynika stąd, że pamięć
jest silnie związana z wyobrażeniami. U człowieka pamięć łączy się z
przypominaniem (reminiscentia), przypominanie zaś polega na tym, że z jednej
rzeczy odpoznanej przechodzimy za pomocą porównań (czyli jakiegoś
dyskursu) do następnej, której nie pamiętamy. Przypominanie zawiera więc 2
elementy: wyobrażenie i dyskurs, czyli konkretne rozumowanie, przechodzenie
z jednego wyobrażenia do drugiego. Dokonuje się to przez rozum, który
porównuje wyobrażenia jedne z drugimi tak, że doprowadza do odpoznania
rzeczy uprzednio poznanej. Właśnie na skutek wpływu rozumu przypominanie
jest już funkcją czysto ludzką, nieznaną światu czysto zmysłowemu.
Z punktu widzenia filozoficznego pamięć jest władzą posiadającą
zdeterminowane akty. Aktem pamięci w sensie ścisłym jest poznanie rzeczy
jako już uprzednio poznanej. Stąd z pamięcią łączy się fakt ujęcia czasu. Ujęcie
czasu może dokonać się także u zwierząt, o ile przez swój z. wspólny poznają
ruch ciągły, któremu zwierzę podlega. Poznając ruch ciągły, zwierzę może
sobie uformować wyobrażenie ruchu ciągłego. I w tym wyobrażeniu może
pojąć jakiś fakt jako początek lub fazę tego ruchu, fakt zaś drugi, jako fazę
końcową lub kolejną fazę tego ruchu. Na tym tle poznaje pewne rzeczy jako
minione, czyli o ile ta rzecz była postrzeżona w jakiejś fazie ruchu ciągłego,
któremu zwierzę nieustannie podlega. Nie ma więc tu i nie jest potrzebne
ujęcie czasu jako obiektywnej miary ruchu, lecz jest ujęcie ruchu materialne,
jako pewnej zmiany, jako ruchu ciągłego, któremu podlega podmiot poznający.
Poznanie w aspekcie przeszłości postuluje specjalną władzę także z tego
względu, że istnieją ludzie posiadający bardzo dobrą percepcję, a niemający
dobrej pamięci, posiadający żywą wyobraźnię, lecz nie pamiętający faktów
minionych. Pamięć jest funkcją zmysłową, gdyż pojęcia jako takie, a co za tym
idzie również poznanie intelektualne nie mieszczą w sobie elementów
czasowych, jako że oderwane są od konkretnego sposobu bytowania.
Instynkt, czyli władza oceny zmysłowej. Istnieje trudność w
umiejscowieniu instynktu w obrębie psychologii. Tomasz z Akwinu, podobnie
jak wcześniejsi autorzy scholastyczni, słusznie uważał instynkty za przejaw
władzy poznawczej, posiadającej swój zdeterminowany przedmiot.
Oddzielną kwestią jest analiza instynktu u człowieka. Jest to problem
szczególnej wagi ze względu na to, że u człowieka instynkt jest na usługach
Zmysły
PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu
4
rozumu. Zachodzi tu synteza poznania zmysłowego z intelektualnym. Próba
wyjaśnienia instynktów zaowocowała różnymi teoriami, m.in.: teoria
odruchów (Kartezjusz, J. Loeb, H. Spencer, R. Minkiewicz, I. P. Pawłow,
behawioryści), teoria inteligencji (É. Bonnot de Condillac, Ch. R. Darwin, Ch.
Richet, J. Maréchal, H. Nussbaum), teoria ewolucjonistyczna (J. B. de
Lamarck, H. Bergson), teoria innatyzmu (Maine de Biran, B. de Haan, D. J.
Mercier, J. Frobes, J. Lindworsky, Donat, Schneider, L. de Lossada), teoria P.
Siwka.
Teorie te nie wyjaśniają zadawalająco specyfiki instynktu u człowieka i
są przeniknięte redukcjonizmem. Najbardziej zbliżona do rzeczywistości jest
teoria P. Siwka, aczkolwiek zjawiska instynktów nie tłumaczy do końca.
Odwoływanie się do wyobrażeń czynności jest dowolne – skąd bowiem tego
rodzaju wyobrażenia czy idee czynności miałyby powstać? – czy byłyby to
wyobrażenia odtwórcze? – nie, bo są to idee, które kierują czynnością mającą
dopiero nastąpić. Wobec tego na gruncie tej teorii musielibyśmy przyjąć jakieś
wyobrażenia wrodzone dla czynności, które mają dopiero nastąpić.
Filozoficzna interpretacja instynktu
. Czynności instynktowne występują
w życiu zwierząt w ich celowym działaniu, zwł. na tle szczegółowej
determinacji działania zwierzęcia nakierowanego na jakiś przedmiot. Fakt
celowości, czyli zdążania do zdeterminowanego dobra, nasunął psychologom
koncepcję instynktów-popędów jako przejawów funkcji pożądawczej
zwierzęcia. Stanowisko takie jest słuszne, gdyż wszelkie działanie dokonuje się
pod wpływem czynników emocjonalnych, pożądanie bowiem rządzi
bezpośrednio zewnętrznymi ruchami zwierzęcia.
Czy jednak samo pożądanie tłumaczy wszystko? Pożądanie – zarówno w
formie uczuciowej, jak i wolitywnej – jest dążeniem do czegoś określonego
przez poznanie. Zatem to poznanie leży u podstaw czynności instynktownych.
Konieczność poznania w czynnościach instynktownych ukazuje się dobitnie na
tle natury działającej, gdyż działanie jakiejś natury jest zgodne z nią samą, nie
może się jej sprzeciwiać. Skoro natura zwierzęca jest naturą poznającą, zatem i
działanie poznającej natury musi być z nią zgodne, czyli musi być oparte na
poznaniu. Gdy zwrócimy uwagę na czynności instynktowne, to zauważymy, że
wypełniają one wszelkie warunki czynności specyficznie zwierzęcej, gdyż
Zmysły
PEF — © Copyright by Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu
5
Plik z chomika:
Likonks
Inne pliki z tego folderu:
PEF opracowania tematów.rar
(58248 KB)
A Priori.pdf
(53 KB)
Abelard Pierre.pdf
(61 KB)
Aborcja.pdf
(74 KB)
Abraksas.pdf
(64 KB)
Inne foldery tego chomika:
Andrzejuk
Arystoteles
Bigaj
Cyceron
dr Hohol
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin