!!!!.doc

Kryteria rozróżniania rodzajów stosunków prawnych.

                                                                      Agnieszka Ujma

Temat mojego referatu związany jest ze stosunkiem prawnym. Na początku więc, należało by wyjaśnić czym właściwie jest stosunek prawny.

STOSUNEK PRAWNY jest jednym z rodzajów stosunków społecznych, czyli takich relacji między przynajmniej dwoma osobami, w których zachowania jednej strony wywołują reakcję  innej strony i podlegają kontroli norm społecznych (prawnych, moralnych, obyczajowych, wewnątrzorganizacyjnych etc.)

Stosunek prawny może przybrać formę:
                 stosunku faktycznego, czyli takiego którego obie strony są świadome,
              stosunku normatywnego, czyli nieuświadamianego sobie przez strony.
Mówiąc prościej w tego rodzaju stosunku chodzi o to, że strony stosunku nie zawsze uświadamiają sobie jego powstanie i jego powstanie nie zawsze jest zależne od woli stron. Przykładem świadomego stosunku prawnego jest np. podpisanie umowy lub otrzymanie mandatu za złamanie przepisów ruchu drogowego. Nieświadome stosunki prawne często powstają automatycznie, bez udziału woli stron, z chwilą zaistnienia określonych faktów prawnych. Można odziedziczyć majątek nie wiedząc o tym, lub popełnić wykroczenie ruchu drogowego i nie być tego świadomym. Przepisy prawne nakładają na nas cały szereg obowiązków i fakt, że nie wiemy o ich treści z reguły nie zwalnia nas od odpowiedzialności,

„Ignorantia iuris nocent, non excusat”
nieznajomość prawa szkodzi, nieznajomość prawa nie usprawiedliwia.

Pojęcie stosunku prawnego jest wykorzystywane w naukach prawnych by móc opisać zależności między podmiotami prawa. Ten sposób postrzegania różni się od  dotychczasowego rozumienia normy prawnej w znaczeniu przepisu prawnego.

Dzięki koncepcji stosunku prawnego bierzemy pod uwagę dynamikę relacji między ludźmi wynikającą z tego, że prawne obowiązki i uprawnienia uczestników zmieniają się wraz z ich zachowaniami. Na przykład zawarcie umowy kupna sprzedaży powoduje powstanie więzi prawnej między stronami. Wydanie towaru klientowi pociąga za sobą odpowiedzialność zapłaty za niego. Gdy klient nie zapłaci sprzedawcy przysługują odsetki za zwłokę itd.

Elementy stosunku prawnego:

·         fakty prawne

·         podmioty stosunku prawnego

·         jego przedmiot

·         treść stosunku prawnego

Na tle innych stosunków społecznych stosunki prawne wyróżniają się tym, że ich powstawanie i elementy składowe, zmiana i ustalenie jest związane z treścią norm prawa pozytywnego. Stosunki prawne powstają, ulegają zmianie i wygasają w wyniku zaistnienia wydarzeń zwanych faktami prawymi.

Fakty prawne można podzielić na:

·         zdarzenia prawne to ta kategoria faktów prawnych, które nie zależą od woli człowieka, wynikające często z działania sił przyrody, np. urodzenie się człowieka, jego śmierć, kląska żywiołowa; z chwilą narodzin człowiek zyskuje zdolność prawną, a umierając ją traci.

·         zachowania (podr. Chauvin, Winczorek, Sawecki), [podr. Morawski- działania; z tej definicji będziemy korzystać] to ta kategoria faktów prawnych, które są zależne od ludzkiej woli; dzielą się one na czyny i czynności konwencjonalne;

ü      czyny zaś możemy podzielić:

à zgodne z prawem: nakazane np.: stawienie się do poboru wojskowego i                        dozwolone np.: znalezienie skarbu,

à niedozwolone: przestępstwa np. kradzież, wykroczenia np. zniszczenie  mienia, delikty prawa cywilnego np. sfałszowanie dokumentu,

ü      czynności konwencjonalne dzielimy na:

à czynności prawne podejmowane przez osoby fizyczne lub prawne,                                                                                                 wymagające oświadczenia woli.

à akty tworzenia prawa np.: wydawanie rozporządzeń przez RM
  à akty stosowania prawa np.: wyroki sądowe

Jako, że stosunek prawny jest bardzo złożonym zjawiskiem, jego analiza musi obejmować ustalenie:

1.      podmiotów stosunku prawnego,

2.      przedmiotu stosunku prawnego,

3.      treści stosunku prawnego,

4.      stopnia aktualizacji stosunku prawnego,

ad. 1. Podmiotami stosunku prawnego są osoby, które w nim występują jako uprawnione lub zobowiązane do określonego zachowania się wzglądem innych osób, będących uczestnikami tego samego stosunku prawnego.

·  prawo konstytucyjne- według prawa konstytucyjnego podmiotem stosunku jest np.: państwo reprezentowane przez organy władzy publicznej: Sejm, RM, jednostki samorządu terytorialnego i reprezentowane przez nich organy np.; rada gminy, naród jako zbiorowość obywateli,

·  prawo administracyjne- również wyodrębnia podmioty takie organy państwa i organy samorządu, ale dodaje jeszcze obywateli w różnych rolach np.; podatników, cudzoziemców czyli obywatele innych państw oraz instytucje określone szczególnymi przepisami takie jak np.; banki, szkoły i kościoły,

·  prawo karne jako podstawowy podmiot wyodrębnia państwo reprezentowane przez organ ścigania i wymiaru sprawiedliwości czyli prokuratorzy, sędziowie

·  prawo cywilne wyznacza zaś osoby fizyczne, osoby prawne a także ułomne osoby prawne;
OSOBA FIZYCZNA to każdy człowiek od chwili narodzin aż do śmierci. Każda osoba fizyczna ma zdolność prawną i przysługuje jej zdolność do czynności prawnych, dla osób niepełnoletnich jest ona częściowa.

   OSOBA PRAWNA to twór organizacyjny powstały na podstawie i zgodnie z   postanowienia Kodeksu cywilnego lub innych przepisów szczegółowych i zwykle dysponującym majątkiem; wyróżniamy tu dwa rodzaje osób prawnych: zrzeszenia i zakłady; osoby powstają w różnych trybach(rejestrowy, ustawowy, notyfikowany).

              UŁOMNA OSOBA PRAWNA nie posiada osobowości prawnej w znaczeniu prawa cywilnego. Jednak na podstawie specjalnych unormowań może ona podejmować czynności prawne i uczestniczyć jako strona w postępowaniu przed sądem cywilnym. Czasem ta ułomność jest zaletą a nie wadą.

ad. 2. Przedmiotem stosunku prawnego może być:

1.      określone zachowanie człowieka np.; zlecenie naprawy samochodu warsztatowi

2.      przedmiot materialny (majątkowy) np.; dom stanowiący czyjąś własność

3.      prawo podmiotowe np. prawo osobiste (uprawnienia wobec dłużnika)

lub też nieco inny podział zawarty w „ Wstępie do prawoznawstwa” Lecha Morawskiego:

1.      rzeczy czyli przedmioty materialne

2.      inne przedmioty materialne

3.      przedmioty niematerialne

4.      zachowania się

ad. 3.  Na treść stosunku prawnego składają się uprawnienia i obowiązki jego podmiotów.                           Zwykle są one rozłożone na wszystkie podmioty stosunku prawnego, ale nie zawsze przypadają one po równo. Nie zależnie od rozłożenia uprawnień i obowiązków stron stosunku prawnego występuje między nimi zwykle treściowe powiązanie (korelacja). Polega ono na tym, że określone zachowanie jednej strony kwalifikowane jest jako jej obowiązek a jednocześnie jako przedmiot uprawnienia drugiej strony, np.; jeśli kupujący ma obowiązek zapłacenia pieniędzy za samochód, to znaczy że sprzedawca ma prawo żądać zapłaty ceny przez kupującego.

Teoretycy prawa wyróżniają wiele rodzajów stosunków prawnych. Nie zważając na różnice podmiotowe, wyróżniamy stosunki prawne ze względu na metodę regulacji prawnej.

I. Według metod regulacji prawnej (przedmiotu regulacji), wyróżniamy 3 podstawowe, modelowe typy stosunków prawnych:

1.      stosunki cywilnoprawne

2.      stosunki prawnoadministracyjne

3.      stosunki pozaprawne

! Mają one szczególe cechy, przesadzają o ich powstawaniu, przebiegu i wygaśnięciu.

Ad. 1. Stosunek cywilnoprawny to stosunek prawny regulowany normami prawa cywilnego. Stosunki cywilnoprawne istnieją tylko między podmiotami prawa cywilnego czyli osoba mi fizycznymi i osobami prawnymi; nie są więc nimi relacje między podmiotami a przedmiotami tego prawa (np. stosunkiem cywilnoprawnym jest relacja kupujący-sprzedający, a nie jest nim relacja właściciel-rzecz). To czy człowiek lub organizacja może być podmiotem stosunków cywilno prawnych lub – jak to się inaczej określa – w roli podmiotu prawa cywilnego, nazywamy zdolnością prawną.

Cechy charakterystyczne stosunków cywilnoprawnych:

a)      strony (podmioty) tych stosunków są równoprawne (równorzędne); żadna ze stron nie znajduje się w pozycji władczej wobec pozostałych,

b)     nawiązanie stosunków jest często (choć z ważnymi wyjątkami) dobrowolne; dotyczy to zwłaszcza stosunków wynikających z zawartych umów; czasem strony mogą rozwiązać te stosunki w drodze dobrowolnie zawartego porozumienia,

c)      przedmiot i treść stosunków, są z włączeniem sytuacji, gdy odnoszą się do normy iuris cogentis (moc wiążaca), określane swobodnie przez strony (zasada swobody umów). W przypadku innych typów stosunków cywilnoprawnych (np.; zakres prawa spadkowego), nie jest ona tak dalece idąca, a w przypadku deliktów (np.; wyrządzenia szkody) jest bardzo ograniczona,

d)     sankcjami jakie grożą  w przypadku naruszenia uprawnień lub niewykonania obowiązków z zakresu prawa cywilnego są sankcja nieważności czynności prawnej lub sankcja egzekucyjna,

II. Można je podzielić ze względu na sposób uprawnienia i zobowiązywania na:

1.      proste, gdy jedna strona jest zobowiązana, a druga uprawniona (np. darowizna)

2.      złożone, gdy obie strony stosunku są jednocześnie uprawnione i zobowiązane
(np.: umowa sprzedaży)

Ad. 2. Stosunek prawnoadministracyjny to stosunek prawny regulowany przez normy prawa administracyjnego. Powstaje wskutek zaistnienia przesłanek faktycznych lub określonych faktów prawnych. Ustaje z chwilą wydania przez organ administracji publicznej, wiążącego rozstrzygnięcia (pogląd dyskusyjny - zdaniem niektórych badaczy, to właśnie decyzja administracyjna kształtuje stosunek administracyjnoprawny).

Cechy charakterystyczne stosunków prawnoadminstracyjnych :

a)      strony tych stosunków nie są równouprawnione; jako jedna ze stron występuje w nich państwo lub jednostka samorządu terytorialnego  reprezentowane przez któryś z ich organów (wojewodę, ministra lub wójta).; strona ta wobec pozostałych (np.: osób fizycznych- obywateli, osób prawnych- spółek prawa handlowego ) zajmuje pozycje władczą,

b)     nawiązanie stosunku prawnego, może być nie dobrowolne dla jednej strony (np.: obywatela), a nawet dla obu stron; wynikać ono może z jednostronnej decyzji organu władzy publicznej (np.: decyzji uwłaszczeniowej) lub z mocy samego prawa (np.: obowiązku meldunkowego); niektóre stosunki prawnoadministracyjne zawiązywane są jednak w wyniku inicjatywy obywatela np.: złożenie wniosku o wydanie dowodu osobistego,

c)      przedmiot i treść stosunku są z reguły określane mocą norm iuris cogniscentis, a zatem nie mogą być dowolnie ustalane rzez strony,

d)     sankcjami jakie grożą w przypadku niewykonania obowiązków (zakazów, nakazów) nałożonych na strony, są: sankcja egzekucyjna, i czasem karna; możliwa jest tez sankcja nieważności ( np.; w odniesieniu do decyzji administracyjnych),

III. Główne rodzaje stosunku administracyjnoprawnego wyróżnione na podstawie trwałości bądź celu:

1.      Stosunek materialny – powstaje na skutek zaistnienia stanu faktycznego lub faktu prawnego, wyczerpującego zakres zastosowania norm prawa administracyjnego materialnego. Nawiązanie stosunku materialnego jest związane z nałożeniem na adresatów norm prawa materialnego, określonych w nim praw i obowiązków;

2.      Stosunek procesowy (formalnym lub formalnoprawnym) – powstaje w wyniku zaistnienia stosunku materialnego, w momencie wszczęcia postępowania administracyjnego lub podczas trwania postępowania rozstrzygającego o kształcie (istnieniu, nieistnieniu, zmianie) stosunku materialnoprawnego. Z mocy stosunku procesowego stronom przysługują, na podstawie prawa administracyjnego procesowego, prawa i obowiązki formalne;

3.      Stosunek egzekucyjny – jest pochodną stosunku procesowego. Jego istota polega na konieczności bezwzględnego podporządkowania się decyzji egzekucyjnej, organu administracji publicznej wydanej w celu wykonania prawa; łączy się z mniejszą lub większą dolegliwością.

Ostatnim z podziału na „metody regulacji prawnej” jest
Ad. 3. Stosunek karnoprawny. Problem stosunków karnoprawnych jest dyskusyjny. W szczególności podnosi się, że można patrzeć na ich istnienie dwojako.
        1) Można je rozumieć jako więzi prawne łączące wszystkich ze wszystkimi, a polegające na powszechnym obowiązku powstrzymania się od popełniania czynów karalnych.
        2) Stosunki można te ujmować również jako więzi prawne wynikające z dokonanego-już przez indywidualny skonkretyzowany co do swojej tożsamości podmiot- czynu przestępczego. W materiałach z których korzystałam rozwinięte zostało to drugie ujęcie.

Cechy charakterystyczne stosunku karnoprawnego:
a) nawiązywane są w wyniku popełnienia przez indywidualnego sprawcę czynu zabronionego przez ustawę karną,
b) stroną tego stosunku (obok przestępcy)  jest państwo działające za pośrednictwem kompetentnych organów, które zajmują w stosunku karnoprawnym pozycje zwierzchnie; nie sa to zatem stosunki między równorzędnymi stronami; jednakże pewne więzi prawne łączą też dokonującego czyn przestępczy z pokrzywdzonym czyli ofiarą; uprawnienia pokrzywdzonego w wobec przestępcy określa Kodeks postępowania karnego,
c) położenie prawne stron tych stosunków wyznaczone jest przez normy o charakterze ...