FUGA.doc

FUGA

Fuga (łac. Ucieczka) to forma ściśle polifoniczna, ewolucyjna, w której zastosowano wszystkie środki polifoniczne. Powstała w XVII wieku, a szczyt rozwoju formy osiągnęła w twórczości J. S. Bacha.

Dla fugi prototypem były takie formy muzyczne jak:

·         Ricercar

·         Canzona

·         Fantazja

Fuga może być utworem instrumentalnym, ale również jest to forma, która może występować jako samodzielny utwór.

Główne elementy fugi to:

1. Temat – to podstawa melodyczna fugi (główna myśl konstrukcyjna). Temat wprowadzony jest na początku utworu, później jest poddawany imitacjom. Temat musi mieć wyrazisty kształt przebiegu melodii i rytmu. Szczególnie ważny jest początek – czoło tematu, by w konstrukcji wielogłosowej zawsze słyszalne było wejście tematu. Temat pokazany w głosie wprowadzającym nosi nazwę dux. Temat po wybrzmieniu w pierwszym głosie jest powtarzany, czyli imitowany w innym głosie. Ta imitacja nazywa się comes.

Temat w innym głosie może być imitowany na dwa sposoby:

·         Odpowiedź realna – temat przechodzi do innego głosu, ale nie ulega przekształceniom.

·         Odpowiedź tonalna – temat zachowuje tonację na początku odpowiedzi, ale zmienia się układ interwałowy w temacie. Taka forma najczęściej stosowana jest wtedy gdy odpowiedź następuje od dominanty, czyli od piątego stopnia gamy w danej tonacji.

W fudze stosowane są różne rodzaje imitacji, np:

·         Ruch prosty – melodia przeniesiona bez zmian.

·         W ruchu raka – melodia występuje w ruchu wstecznym (np: w następstwie dźwięków w ruchu prostym – c d e f g, a ruchu raka od końca – g f e d c)

·         Wartości rytmiczne mogą być poddane augumentacji, czyli zostaną podwojone lub dyminucji, czyli dwukrotnie zmniejszone.

2. Kontrapunkt – to ważne środki techniki polifonicznej. Są to melodie towarzyszące głosom imitującym temat. Po zagraniu tematu głoś dalej prowadzi swoją melodię, która towarzyszy tematowi. Ta melodia to właśnie kontrapunkt. Rozróżniamy dwa rodzaje kontrapunktów:

·         Kontrapunkt stały – to melodia która zawsze występuje z tematem - gdy w jednym z głosów pojawia się temat, w którymś z pozostałych musi pojawić się kontrapunkt stały.

·         Kontrapunkt swobodny - jest to melodia która występuje równocześnie z tematem, jednak nie jest ona za każdym razem identyczna. Mogą bowiem występować jej wariacje, przekształcenia, kompozytor może również wprowadzić nowy materiał muzyczny.

3.       Ekspozycja – to inaczej pierwsze przeprowadzenie tematu. Ekspozycja w fudze rządzi się szczególnymi prawami od których nie ma wyjątku (w przypadku fugi barokowej) i dlatego używa się określenia ekspozycja a nie pierwsze przeprowadzenie.

Główna różnica pomiędzy ekspozycją a innymi przeprowadzeniami polega na innym planie tonacji. W ekspozycji pierwszy pokaz tematu musi wystąpić w zasadniczej tonacji fugi - w tonacji dux. Kolejny pokaz musi występować w relacji kwinty czystej w górę lub w dół, albo kwarty czystej w górę lub w dół. Tonacja w jakiej występuje drugi pokaz tematu, nazywana jest comes. Wszystkie pokazy tematu (lub tematów - w wypadku fugi podwójnej) muszą występować naprzemiennie - dux, comes, dux, comes.

4. Łącznik lub Epizod – to części fugi w których nie występuje melodia tematu. Są to krótki odcinki występujące między imitacją tematu lub między kolejnymi przeprowadzeniami tematu.

Szerzej rozbudowany łącznik zwany jest epizodem. Łącznik opiera się na motywach pokazywanych w tematach i kontrapunktach.

Części fugi budują kolejne przeprowadzenia tematu. W fudze można wyodrębnić poszczególne części zwane przeprowadzeniami.

·         Pierwsze przeprowadzenie – ekspozycja.

·         Między przeprowadzeniami występują łączniki.

·         Coda – podsumowanie wszystkiego, co wydarzyło się w jego trakcie utworu. Zawiera fragmenty kontrapunktów, tematu - lub też cały temat. W codzie fugi barokowej często wykorzystywana jest nuta pedałowa (nuta stanowiąca podstawę basową całej frazy lub kilku taktów przy zakończeniu utworu) na przestrzeni ostatnich kilku taktów.

Każde przeprowadzenie może być:

·         Kompletne – kiedy temat jest przeprowadzony po jednym razie we wszystkich głosach.

·         Niekompletne – kiedy temat nie pojawi się we wszystkich głosach.

·         Nadkompletne – kiedy temat pojawi się we wszystkich głosach, a np: w jednym głosie dwa razy.