www.stiudent.pl
Finanse – ogół stosunków ekonomicznych nawiązywanych w celu gromadzenia rozdziału zasobów pieniężnych
Zasób pieniądza – stan środków pieniężnych (gotówka w banku, depozyty) w określonym momencie czasu. Jest to ujęcie statyczne pieniądza.
Strumień pieniądza – transakcja powodująca zmiany w stanie zasobów (wyplata, zapłata itp.), ujęcie dynamiczne pieniądza.
Klasyfikacja strumieni pieniężnych:
1. kryteria przedmiotowe
· materialne (ekwiwalentne, rynkowe) – za pośrednictwem wymiany na towar, pracę, usługę (rynkowe – głównym regulatorem jest rynek: popyt i podaż)
· redystrybucyjne (transfery) – głównym regulatorem są przepisy prawa finansowego, redystrybucja – wtórny podział dochodu narodowego. Transferem jest emerytura, renta, podatki, stypendium, zasiłek. Nie działa popyt i podaż tylko prawo
· kredytowe (pożyczkowe) – działa prawo bankowe (na jakich warunkach umowa kredytowa) i prawo rynkowe (popyt + podaż)
2. kryterium podmiotowe
· organów władzy i administracji państwowej
· firm
· banków
· instytucji ubezpieczeniowych
· gospodarstw domowych
Gospodarka finansowa – działalność związana z tworzeniem, gromadzeniem, dzieleniem i wydatkowaniem zasobów pieniężnych. Obejmuje:
1. planowanie i przygotowanie operacji pieniężnych
2. ich realizację
3. ewidencjonowanie i analizę ich przebiegu
Etap 1 i 3 – ujęcie statyczne, transakcje w przeszłość.
· Gospodarka budżetowa
· Gospodarka finansowa przedsiębiorstw
· Gospodarka instytucji ubezpieczeniowych
· Gospodarka banków
· Gospodarka ludności
System finansowy – regulowany przepisami prawa system instytucji i instrumentów finansowych.
Prawo finansowe – ogół norm regulujących gospodarkę finansową tj. posługiwanie się pieniądzem, jego gromadzenie i wydawanie. Jego podziały:
· Prawo podatkowe
· Prawo dewizowe
· Prawo celne
· Prawo finansów publicznych w tym samorządowych
· Prawo ubezpieczeń
· Prawo finansowe firm
· Prawo karne skarbowe
· Prawo bankowe
· Prawo bilansowe
Instytucja finansowa – podmioty, które dokonują operacji pieniężnych np. banki
Instrument finansowy – (narzędzie) przy wykorzystaniu którego możliwe jest pośrednie/bezpośrednie oddziaływanie na zachowania różnych podmiotów. Jest kategorią finansowa np. podatek.
System finansowy:
· System budżetowy
· System bankowy (pieniężno – kredytowy)
· System ubezpieczeniowy
· System finansowy przedsiębiorstw
Kategorie przychodowe finansów:
· Cena
· Przychód pieniężny
Kategorie dochodowe:
· Dochód (źródłem jest przychód)
· Zysk
· Procent (zysk z kapitału)
Kategoria wydatkowo – kosztowa:
· Wydatek
· Koszt
· Amortyzacja
Kategorie dłużne:
· Pożyczka
· Kredyt
· Dług finansowy
· Deficyt finansowy
Potrzeba – to uczucie braku i chęć jego zaspokojenia
Zaspokajanie potrzeb:
· Prywatne – poprzez starania indywidualne
· Publiczne – poprzez aktywność państwa lub samorządu
Kategoria rozróżniania:
· Użyteczności (kryterium społeczne)
· Odpłatność (kryterium ekonomiczne)
Kategorie dóbr:
· Dobra publiczne
· Dobra prywatne – użyteczne dla wielu ludzi grup społecznych. Jest odpłatne ze środków publicznych. Dla jednostek jest bezpłatny dostęp lub częściowo płatny. Istnieją teorie dóbr publicznych: Paul Samuelson wyznaczył dobra publiczne (klasyczne), które nie mogą być inaczej finansowane niż ze środków publicznych np. obrona narodowa, bezpieczeństwo publiczne.
· Dobra społeczne – użyteczne dla indywidualnej jednostki. Ma miejsce odpłatność ze środków publicznych tak jak publiczne.
Finanse publiczne a finanse prywatne:
1. państwo dysponuje przymusem dla zapewnienia sobie dochodów i nie podlega przymusowi w zakresie wykorzystania wydatków. W przypadku podmiotów prywatnych sytuacja jest odwrotna.
· 3 aspekty władztwa finansowego?
- prawo do stworzenia i emitowania pieniądza jako obowiązującego środka płatniczego
- prawo do stanowienia i egzekwowania dochodów publicznych np. podatki
- prawo do dokonywania wydatków w związku z realizacją funkcji państwa
2. finanse publiczne wyrażają się w pieniądzu, którego gestorem jest państwo
3. finanse publiczne zorientowane są na realizację interesu publicznego (interesu ogółu), finanse prywatne służą gromadzeniu dochodów i realizacji zysków indywidualnych.
M. Friedman – sytuacje decyzyjne, które wiążą się z wydatkowaniem środków pieniężnych na zakup dóbr służą na zakup dóbr, które służą grupie lub jednostce:
I „moje pieniądze” „moje korzyści”
II „moje pieniądze” „cudze korzyści”
III „cudze pieniądze” „moje korzyści”
IV „cudze pieniądze” „cudze korzyści”
4. finanse publiczne regulowanie są przez normy prawne. Finanse prywatne regulowane są mechanizmem rynkowym
5. ocena działalności w zakresie finansów prywatnych ma charakter jednostkowy. Podmioty prywatne samodzielnie ponoszą konsekwencje swoich decyzji finansowych. Ocena finansów publicznych ma charakter wg kryteriów politycznych.
Finanse publiczne (art6) obejmują procesy związane z gromadzeniem i wydatkowaniem środków publicznych oraz ich rozdysponowanie a w szczególności:
· pobieranie i gromadzenie dochodów
· wydatkowanie środków publicznych
· finansowanie deficytu
· zaciąganie zobowiązań angażujących środki publiczne
· zarządzanie środkami publicznymi
· zarządzanie długiem publicznym
Środkiem publicznym są:
1. dochody publiczne
2. bezzwrotne środki ze źródeł zagranicznych]
3. przychody jednostek organizacyjnych osób prawnych zaliczanych do sektora finansów publicznych pochodzących z działalności innych źródeł
4. przychody budżetu państwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego pochodzące:
- za sprzedaży papierów wartościowych oraz innych operacji finansowych
- z prywatyzacji majątku Skarbu Państwa oraz majątku jednostek samorządu terytorialnego
- ze spłaty pożyczek udzielonych ze środków publicznych
- z otrzymywanych pożyczek i kredytów
Rozchody publiczne (3 kategorie)”
1.spłata zaciągniętych pożyczek i kredytów
2.udzielenie pożyczki za środków publicznych
3.wykup papierów wartościowych
RÓŻŃICE MIĘDZY DOCHODEM PUBLICZNYM A PRYWATNYM
1.Metoda postępowania
Dochody publiczne –na drodze ustawy (przepisy prawne ,akty normatywne )Najważniejszy dochód publiczny to podatki ,inne to :cło ,składki na ubezpieczenie zdrowotne ,społeczne.
Dochody prywatne –stanowią rezultat zobowiązań cywilno-prawnych (np. transakcja kupna-sprzedaży, umowa o pracę , etc. );stanowi rezultat decyzji administracyjnej ( np.. otrzymanie renty lub emerytury –zasiłek dla bezrobotnych należy zadeklarować przy tych wszystkich operacjach stwierdzenie na podstawie którego możemy otrzymać dane świadczenie) na drodze orzeczenia sądowego np. alimenty.
2.Powstawanie ,pobieranie i egzekucja .
Dochód publiczny - większy reżim prawny , większy stopień sformalizowania
Dochód prywatny – nie ma sformalizowania aż w takim stopniu
3.Odpowiedzialność za zobowiązania.
Jest dużo szersza , bardziej restrykcyjna i rygorystyczna w dochodzie publicznym niż w prywatnym.
4.Przeznaczenie i wykorzystanie .
5.Sposób planowania , gromadzenia , wydatkowania i kontroli.
Dochody publiczne – dużo większy stopień sformalizowania
Dochody prywatne – mniejszy stopień sformalizowania i kontroli
RODZAJE DOCHODÓW PUBLICZNYCH
1.Kryteria ekonomiczne
a) wiążą się z fazami podziału dochodu narodowego
-wynik pierwotnego podziału dochodu narodowego (dochody z majątku publicznego)
-wynik wtórnego podziału dochodu narodowego ( przymusowe przywłaszczenie części dochodów innych podmiotów – podatki ,składki , cła.)
b)z punktu widzenia rachunkowego wyróżniamy : dochody rzeczywiste np. podatki ,cła (faktycznie zwiększają możliwości finansowe państwa ) i dochody rozliczeniowe ( transfery międzybudżetowe , przesunięcia środków w systemie sektora finansów publicznych , nie zmieniają faktycznie możliwości finansowych )np. z budżetu państwa przekazywana jest subwencja do funduszu ubezpieczeń społecznych ;wpłaty gmin do budżetu państwa
c) ze względu na naturę powstawania :
- dochody nieodpłatne to tzw. Daniny publiczne ( uiszczający daninę publiczną nie otrzymuje się w zamian żadnego bezpośredniego świadczenia ze strony podmiotu na rzecz którego uiścił tę daninę , np. podatki – podatek od posiadania psa
- dochody odpłatne np. opłata za określoną usługę , czynność administracyjną ; otrzymujemy pewne świadczenie w zamian za uiszczoną opłatą
2. Kryteria prawne
a) ze względu na tytuł prawny dochodu publicznego :
5. oparte na tytule publiczno – prawnym ( wynikające z prawa publicznego ) państwo korzysta z władztwa podatkowego , ustanawia na zasadzie przymusowej :podatki , cła , składki obowiązkowe,
6. oparte na tytule prywatno – prawnym ; państwo wykorzystuje tu swoją pozycję właściciela przedsiębiorcy np. dywidenda z udziałów w spółce akcyjnej , dochody ze sprzedaży składników majątkowych , dzierżawy gruntów , lokali użytkowych,
b) według ustawy o finansach publicznych :
- daniny publiczne – podatki
- pozostałe , inne dochody – dochody z opłat , z mienia (majątku ) ze sprzedaży majątku , rzeczy , praw majątkowych , spadków , zapisów , darowizny
c) ze względu na przymus państwowy :
-przymusowe (dominujące )podatki ,cło
- dochody dobrowolne ( uzupełniające ) np. darowizny;
d) kryterium formy prawnej:
- podatkowe
- niepodatkowe: cło, dywidendy, wpłaty gmin
e) za względu na cel:
- zasadnicze – główny cel istnienia to cel fiskalny, istnieje po to aby państwo mogło zebrać środki na realizację swoich celów np. podatki
- uboczne – cel fiskalny ma charakter dodatkowy, uzupełniający obok celów społecznych, gospodarczych, politycznych np. kary, grzywny, mandaty
3.Kryteria organizacyjne – odnoszą się do sposobu zorganizowania państwa (strukturę organizacyjną państwa):
- dochody samorządowe (gminne, powiatowe, wojewódzkie);
- dochody państwowe
Sektor finansów publicznych tworzą:
1. organy władzy publicznej, administracji rządowej, kontroli państwowej, ochrony praw, sądy, trybunały, jednostki samorządu terytorialnego, ich organy oraz związki
2. jednostki budżetowe, zakłady budżetowe, gospodarstwa pomocnicze jednostek budżetowych
3. fundusze celowe
4. państwowe szkoły wyższe
5. jednostki badawczo – rozwojowe
6. samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej
7. państwowe lub samorządowe instytucje kultury
8. ZUS, KRUS i zarządzane przez nie fundusze celowe
9. PAN i jej jednostki organizacyjne
10. państwowe lub samorządowe osoby prawne utworzone na podstawie odrębnych ustaw dla wykonywania zadań publicznych z wyłączeniem: przedsiębiorstw państwowych, banków państwowych, spółek prawa handlowego
Jednostki organizacyjne sektora finansów publicznych mogą występować tylko w formach przewidzianych ustawą.
Charakter powiązania z budżetem:
1. brutto – jednostka budżetowa nie posiadająca osobowości prawnej pokrywa wydatki bezpośrednio z budżetu a dochody odprowadza na rachunek budżetu państwa lub samorządu terytorialnego (występuje tu wprost finansowanie z budżetu), nie posiada osobowości prawnej, w tej kategorii nie ma zysku, wyniku finansowego np. NIK, ministerstwa, policja, sądy, prokuratura, US, urzędy centralne
2. netto – gospodarstwa pomocnicze przy jednostce budżetowej, środki specjalne, zakłady budżetowe, fundusze celowe; zakład budżetowy – odpłatnie wykonuje wyodrębnione zadania i w ten sposób pokrywa koszty swojej działalności z przychodów własnych, nadwyżka finansowa z przychodów własnych stanowi dochód budżetu, jeśli jest niedobór środków z przychodów własnych to może otrzymać dotacje z budżetu (max 50% wydatków bieżących). Podstawą gospodarki finansowej jest jego odrębny w stosunku do budżetu plan finansowy; gospodarstwa pomocnicze – wyodrębnione z jednostki budżetowej pod względem finansowym częścią jej podstawową działalnością lub działalnością boczną (gdy wypracujemy zysk jego połowa zasila budżet). Może otrzymać dotacje z budżetu (szczególnie nowotworzone, na pierwsze wyposażenie), np. warsztaty szkolne przy szkołach, które uczą zawodu, hotele pracownicze; środek specjalny – polega na wyodrębnieniu środka finansowego z jednostki budżetowej, środki budżetowe gromadzone przez jednostki budżetowe na odrębnych rachunkach bankowych. Tego typu wyodrębnienie na podstawie np. ustawy, rady gminy, powiatu, sejmiku samorządowego. Np. wpływy z należności budżetowej, które są egzekucyjnie ściągane przez komorników urzędu skarbowego sa gromadzone na odrębnym koncie; szkoły – wynajmowanie pomieszczeń, dodatkowe sprzątaczki (dodatkowe środki). Mogą być tworzone z tytułu spadków, zapisów, darowizn na rzecz jednostki budżetowej, odszkodowań, wpłat za uszkodzone lub utracone mienie oddane jednostce budżetowej w zarząd lub użytkowanie. Z tytułu sprzedaży zapasów materiałowych przechowywanych w celach mobilizacyjnych. Nie we wszystkich przypadkach tworzenia środków specjalnych, nie zawsze rok budżetowy pokrywa się z kalendarzowym; fundusze celowe – fundusz ustawowo powołany przed dniem wejścia w życie ustawy o finansach publicznych 1 stycznia 199, którego przychody pochodzą z dochodów publicznych a wydatki przeznaczone są na realizację wyodrębnionych zadań. Z ustawy wynika organizacja tego funduszu, kto jest dysponentem funduszu, główne źródło dochodów, ewentualna dotacja z budżetu państwa, zadania, czy posiada osobowość prawną, możliwość zaciągania pożyczek i kredytów.
Cechy funduszu celowego (istota):
1. wyodrębnienie organizacyjne i/lub finansowe części pieniężnych środków publicznych z ogóły środków publicznych i przekazanie ich do dyspozycji tym którzy takim funduszem zarządzają
2. powiązanie części wyodrębnionych środków publicznych z wyznaczonymi zadaniami
3. wyodrębnienie środków i powiązanie z określonymi zadaniami powoduje nadanie szczególną rangę tym zadaniom
4. cele finansowane z funduszy celowych mają zapewnioną pewną większą ciągłość finansowania ponieważ nie podlegają pełnej procedurze budżetowej
Funkcje funduszy celowych:
1. alokacja środków publicznych
2. redystrybucja dochodów w gospodarce i społeczeństwie (fundusz pracy, fundusz gwarantowanych świadczeń pracowniczych)
3....
zochul