Liczba gatunków: ok. 80-110 (w zależności od ujęcia systematycznego)
Zasięg rodzaju: rozległe obszary strefy umiarkowanej półkuli północnej; najbardziej wysunięte zasięgi: na północ – P. pumila Regel (Azja), P. sylvestris L. (Europa), P. banksiana Lamb. i P. contorta Douglas ex Loudon (Ameryka Płn.), na południe – P. merkusii Jungh. & de Vriese (Indonezja, poza równikiem do 2o szerokości geograficznej południowej); najwyżej w górach P. montezumae Lamb. (Meksyk, do 4000 m n.p.m.)
Gatunki europejskie: P. cembra L. – sosna limba (Alpy i Karpaty), P. halepensis Mill. – sosna alepska (wybrzeża i wyspy Morza Śródziemnego, od Portugalii i Hiszpanii do Azji Mniejszej), P. heldereichii H. Christ – sosna bośniacka (Półwysep Bałakański, Płd. Włochy), P. mugo Turra – sosna kosodrzewina (góry środkowej i zachodniej Europy oraz Półwyspu Bałkańskiego), P. nigra J.F. Arnold – sosna czarna (południowa Europa), P. peuce Griesb. – sosna rumelijska (Półwysep Bałkański), P. pinaster Aiton – sosna przybrzeżna (rejon M. Śródziemnego, od Portugalii do Grecji), P. pinea L. – sosna pinia (rejon M. Śródziemnego, od Portugalii po Azję Mniejszą), P. sylvestris L. – sosna pospolita.
Najwyższe drzewo: P. lambertiana Douglas – 80 m,
Najdłuższe igły: P. palustris Mill. – do 45 cm,
Najdłuższe szyszki: P. lambertiana – do 50 cm
Najbardziej długowieczne drzewo: P. longaeva D.K. Bailey (USA, Góry Białe) – ok. 5000 lat
Zmienność. Bardzo duża ze względu na olbrzymi zasięg i liczne migracje pod wpływem wahań klimatycznych w czwartorzędzie. Wyróżnia się wiele odmian geograficznych, ras i form, np. w zachodniej Europie P. sylvestris L. var. brigantiaca Gaussen, P. sylvestris L. var. catalaunica Gaussen, P. sylvestris L. var. hercynica Münch, na Ukrainie P. sylvestris L. cretacea (Kalen.) Fomin, w Skandynawii P. sylvestris L. var. lapponica Fr., w Szkocji P. sylvestris var. scotica (Willd.) Schott, nad Bałtykiem P. sylvestris L. var septentrionalis Schott, na Uralu P. sylvestris var. uralensis Fisch. itp. Z terenu Polski wymienia się nast. rasy: pruską, bałtycką, ukraińską, hercyńską, polską i karpacką.
Najważniejsze cechy ekologiczne. Duża amplituda wymagań klimatycznych i glebowych. Drzewo znoszące gorące lata (południe Rosji i Ukrainy, Hiszpania) oraz surowe zimy (Syberia), światłożądne (na 4 miejscu za modrzewiem, brzozą brodawkowatą i osiką) o dużej tolerancji na zróżnicowanie wilgotności powietrza, występujące w różnych warunkach glebowych [gleby suche, świeże, wilgotne (oprócz zalewanych), bagienne (gleby torfowe torfowisk wysokich), o różnym składzie mechanicznym i różnej zawartości materii organicznej; optimum na glebach głębokich, piaskach, piaskach gliniastych i glinach lekkich]. Gatunek wrażliwy na SO2, HF, ozon, i związki nitrozowe, ogólnie nieodporny na zanieczyszczenia przemysłowe.
Pinus cembra
Zasięg geograficzny. Dwa ośrodki: alpejski i karpacki. Największe zagęszczenie stanowisk znajduje się w centralnych Alpach (do 2850 m n.p.m.). W Karpatach limba występuje w obrębie tzw. wysp reliktowych rozmieszczonych wzdłuż łuku od Tatr po Karpaty Czarnogórskie (maks. wys. 1986 m n.p.m.). Obszar występowania limby w Tatrach obejmuje powierzchnię ok. 350 ha. W polskiej części tych gór siedliska borów limbowych zajmują powierzchnię ok. 100 ha, przy czym występuje ona obecnie tylko na ¼ tej powierzchni.
Najważniejsze cechy ekologiczne. Wybitna światłożądność, wytrzymałość na niskie temperatury, znaczna odporność na huragany i wyładowania atmosferyczne, zdolność dostosowania intensywności fotosyntezy do zmiennej siły wiatrów. Duże wymagania w stosunku do wilgotności powietrza . Optimum glebowe na głębokich, stale świeżych glebach na podłożu bezwęglanowym, jednak często rośnie na siedliskach skalnych o glebach płytkich. Dość duża tolerancja na zanieczyszczenia przemysłowe. Limba tworzy drzewostany w borach limbowo-modrzewiowych (Alpy) oraz limbowo-świerkowych (Tatry).
Występowanie podgatunku typowego P. mugo subsp. mugo. Góry zachodniej, środkowej i południowej Europy. W Polsce – Sudety (Karkonosze i Góry Izerskie), Babia Góra i Tatry. Największe, zwarte płaty zarośli kosodrzewiny występują w piętrze subalpejskim (np. w Tatrach na wys. 1550-1800 m n.p.m.). Na stanowiskach położonych wyżej omawiany gatunek tworzy małe i luźne skupienia albo rośnie pojedynczo. Niżej zajmuje siedliska szczególne, niedostępne dla lasu, np. śródleśne torfowiska lub skałki reglowe.
Pinus ×rhaetica Brügger – sosna drzewokosa
Naturalny mieszaniec kosodrzewiny i sosny zwyczajnej zbliżony do sosny błotnej P. uliginosa Neumann opisanej z Sudetów. Krzew lub niskie drzewo o niektórych cechach pośrednich między kosówką i sosną zwyczajną, np. jednoroczne szyszeczki tylko lekko odgięte od osi pędu (u kosodrzewiny wyprostowane, a u sosny silnie zagięte). Dojrzałe szyszki ciemnobrązowe i asymetryczne, z silnie wypukłymi tarczkami skierowanymi w kierunku nasady łusek.
Występowanie. Góry i tereny podgórskie środkowej i zachodniej Europy. W Polsce: Tatry, Kotlina Orawsko-Nowotarska, Sudety, Kotlina Kłodzka oraz Bory Dolnośląskie (Węgliniec). Przeważnie torfowiska wysokie i siedliska borów bagiennych. Gatunek podlegający ochronie.
Zasięg geograficzny sosny pospolitej (Pinus sylvestris L.)
(źródło: Boratyński 1993)
Zasięg geograficzny sosny limby (Pinus cembra L.)
(źródło: Browicz, Gostyńska-Jakuszewska 1974)
Obce gatunki wprowadzane do naszych lasów, ich zasięgi geograficzne oraz uwagi na temat introdukcji
Pinus banksiana Lamb. – sosna Banksa. Rozległe obszary Kanady oraz północno-wschodnie rejony USA, od Nowej Szkocji nad Atlantykiem oraz południowych brzegów jeziora Michigan po zachodnią część gór Mackenzie, gdzie znajdują się stanowiska najbardziej wysunięte na połnoc, sięgające kręgu polarnego; w górach do 750 m n.p.m. W Kanadzie i północnej części USA drzewo pionierskie, rosnące często na jałowych glebach piaszczystych. Należy do tzw. pirofitów, czyli gatunków, które przystosowane są do odnawiania się po pożarach lasu. Długo zamknięte szyszki otwierają się pod wpływem wysokiej temperatury. Nasiona w zamkniętych szyszkach zachowują zdolność kiełkowanie nawet do 30 lat. Gatunek sprowadzony do Europy w 1735 r. (Anglia), a do Polski prawdopodobnie przed 1825 r. (Niedźwiedź k. Krakowa). Niezbyt efektowne drzewo ozdobne. Dawniej propagowane w leśnictwie środkowoeuropejskim ze względu na niewielkie wymagania glebowe i szybki przyrost w młodości (do ok. 20 roku), który jednak później ulega zahamowaniu. Obecnie nie wprowadzane do lasów, a wręcz traktowane jak chwast i systematycznie usuwane.
Pinus nigra J.F. Arnold – sosna czarna. Górskie obszary północno-wschodniej części rejonu przyśródziemnomorskiego: Austria, centralne Włochy, Rumunia, Słowenia, Chorwacja, Jugosławia, Macedonia, Albania i Bułgaria, 200-1200 m n.p.m.). Pierwsza introdukcja do Polski – przed 1833 r. (Niedźwiedź k. Krakowa). Bardzo często sadzony gatunek ozdobny, mało wymagający w stosunku do gleby, odporny na niskie temperatury, choroby i szkodniki oraz tolerancyjny na zanieczyszczenia powietrza. Sadzony dawniej w lasach, zwłaszcza na wydmach nadmorskich, gdzie na ogół nie ustępuje pod względem przyrostu sośnie pospolitej. Polecany dla terenów uprzemysłowionych.
Pinus rigida Mill. – sosna smołowa, s. smolna. Wschodnia część USA – od stanów Maine i Nowy Jork (na północy) po Ohio i Kentucky (na zachodzie), Georgię (na południu) oraz Wirginię i wybrzeże Atlantyku (na wschodzie). Sosna smołowa, podobnie jak sosna Banksa P. banskiana, należy do gatunków pionierskich oraz tzw. pirofitów, których szyszki otwierają się pod wpływem wysokiej temperatury w czasie pożarów lasu. Na ubogich glebach piaszczystych drewno tego gatunku jest mocno przesycone żywicą (stąd nazwa), w związku z czym wykorzystywane było dawniej do oświetlania pomieszczeń, a żywica służyła do wyrobu dziegciu oraz smarów. Gatunek sprowadzony do Europy ok. 1743 r. (Anglia), a do Polski przed 1818 r. (Niedźwiedź k. Krakowa). Ma małe wymagania glebowe, lecz niewielką wartości dekoracyjną. Rzadko sadzony jest w parkach, częściej natomiat uprawiany był dawniej w lasach, ale bez zadowalających wyników dla leśnictwa.
P. strobus L. – sosna wejmutka. Wschodnia część Ameryki Północnej – od Nowej Funlandii w Kanadzie, po stany Manitoba, Minnesota na zachodzie USA oraz Georgia na południu; ponadto oderwane stanowiska w południowym Meksyku i Gwatemali. W górach do 1500 m n.p.m. Ważne drzewo w leśnictwie amerykańskim o drewnie znajdującym wszechstronne zastosowanie. Gatunek sprowadzony po raz pierwszy do Anglii w 1705 roku przez lorda Weymoutha. Prawdopodobnie wcześniej introdukowany był do Francji. Do Polski introdukowany w 1798 r. (Chrzcielice). Najbardziej popularny u nas ozdobny gatunek sosny obcego pochodzenia. W lasach zajmuje największą powierzchnię spośród wszystkich obcych drzew iglastych, jednak ze względu na brak odporności na rdzę wejmutkowo-porzeczkową i dość słabą jakość techniczną pni nie ma dziś większego znaczenia gospodarczego.
Zasięg geograficzny sosny wejmutki (Pinus strobus L.) (źródło: Argus at al. 2000)
Michigan666