Cuda-probab.pdf

Piotr Lenartowicz SJ

O „CUDACH” PROBABILISTYCZNYCH,

CZYLI FAKT SELEKCJI I ODMOWA POZNANIA

TEGO FAKTU

(fragment traktatu o ludzkim poznaniu)

Rocznik Wydziału Filozoi cznego

Towarzystwa Jezusowego w Krakowie

1993-1994

I. Wprowadzenie

[Główne tezy tego eseju:

1. Pojęcie przypadku jest pojęciem pochodnym, jest formą rekonstrukcji

niedostępnych bezpośrednio dla poznania przyczyn danego zjawiska.

2. Selekcja jest pojęciem bardziej pierwotnym, empirycznym, rezultatem

obserwacji zmysłowo-intelektualnej.

3. Sądy na temat selekcji mają pierwszenstwo przed sądami na temat przy-

czyn tej selekcji.

4. Oczywistość (wiarygodność) rozpoznania przypadku (niezależności

przyczyn) jest zależna od zaobserwowania oczywistej nieselektywności

danego zjawiska.] 1

Teoria poznania – na tym Padole Płaczu – jest tak konieczna jak medycyna.

Gdyby nie było chorób, medycyna byłaby zbyteczna. Gdyby oszustw nie było

ani kłamstw, teoria poznania byłaby zbyteczna. Ludzie sami, bez specjalnych

studiów, na ogół bezbłędnie odróżniają to, co jest prawdą, od tego, co jest ba-

1 Tekst w klamrach został dołączony w 2006 r.

śnią lub żartem. Baśn nie udaje rzeczywistości. Żart też nie jest oszustwem.

Natomiast kłamstwo udaje, że baśn jest rzeczywistością, a poznanie Boga,

(Stwórcy Życia) jest baśnią.

Podwójna pułapka kłamstwa. Poznawanie rzeczywistości wymaga wysiłku.

Kłamstwa stwarzają dodatkowe trudności w poznawaniu świata. Z samą

rzeczywistością ludzie prości jakoś sobie radzą. Ale gdzie panuje kłamstwo,

człowiek prosty i prawy czuje się źle. Człowiek prostoduszny ufnie przyjmie fał-

szywy banknot. By wykryć kłamstwo, trzeba stać się podejrzliwym, nieufnym.

Z drugiej strony podejrzliwość i nieufność utrudniają – do pewnego stopnia

– widzenie prawdy. Kłamstwa zakładają więc na nas podwójną pułapkę.

Teoria poznania ma przygotować umysł, by (a) nie pogodził się z kłamliwą

wizją rzeczywistości oraz by (b) przez podejrzliwość nie zrezygnował z pozna-

wania rzeczywistości.

Iluzje Chaosu a wizja rzeczywistości. Jak problem iluzji wiąże się z problemem

przypadku, prawdopodobienstwa, chaosu (stochastyki) i statystyki? Te pojęcia

mają wielkie znaczenie w kształtowaniu współczesnej wizji rzeczywistości, wi-

zji Kosmosu, Życia, Historii i Praw Przyrody, słowem: współczesnego „poczu-

cia rzeczywistości”. Rola przypadku w teoriach genezy życia, ewolucji gatunków

i genezie człowieczenstwa jest wyolbrzymiana. Z kolei poczucie rzeczywistości

u ucznia, lub studenta jest – do pewnego stopnia – kształtowane przez teorie

genezy Kosmosu, teorie genezy życia, teorie genezy gatunków i teorie genezy

człowieczenstwa. Bezkrytyczne przyjmowanie takich teorii odbija się na umy-

słowości nie tylko młodego pokolenia. To, co w tych teoriach jest złudzeniem,

nieporozumieniem, mrzonką, pryśnie któregoś dnia i ustąpi miejsca prawdzie,

tak jak teoria geocentryczna (Ptolomeusz) musiała ustąpić przed teorią helio-

centryczną (Kopernik).

Zanim jednak to nastąpi, bezkrytyczna popularyzacja fałszywych teorii po-

przez system edukacji spowoduje nie tylko dezorientację, ale może też przyczy-

nić się – jak sądzę – do pewnej poznawczej degeneracji. Tak jak ludzie wycho-

wywani od dziecka w akceptacji tego, co niesprawiedliwe (np. niewolnictwa)

zatracali – do pewnego stopnia – jasne widzenie oczywistej skądinąd krzywdy,

jak ludzie wychowywani w kulturze zabobonów i szarlatanerii są jak gdyby

okaleczeni w swej mentalności, podobnie i ludzie wychowywani w fałszywej

wizji Kosmosu mogą zatracić wrodzoną łatwość do poznawania prawdy, sensu

istnienia i znaków ukrytych w Przyrodzie. Trzeba więc dokładnie zbadać, czy

popularyzowane dziś poglądy na temat roli przypadku są rzetelne, czy można

uważać je za trwały dorobek nauk przyrodniczych, czy są raczej zbiorową iluzją

naszych czasów.

Cuda i zyczne i myślowe. W teologii pewne niezwykłe wydarzenia (nagłe

uzdrowienia, wskrzeszenia ludzi zmarłych – o ile zachodzą w ściśle określo-

nych okolicznościach) są traktowane jako gwarancja bezpośredniej interwencji

Boga Wszechmogącego, jako świadectwo uwierzytelniające myśl pochodzącą

od Absolutu. Nazywa się je cudami. Natomiast materialistyczne tłumaczenia

najtrudniejszych zagadnien: początku życia, początku gatunków, początku

świadomości, wolności, racjonalności są oparte o nadzwyczajne, wyjątkowe

zjawiska, o których właśnie będzie mowa w tym opracowaniu. Nazwałem je

„cudami probabilistycznymi”, bowiem z jednej strony istnieje tu pewna analo-

gia do cudów na które powołują się teologowie, a z drugiej wiążą się one z po-

jęciami przypadku i prawdopodobienstwa. W jednym i drugim rodzaju cudów

chodzi o zjawiska niezwykłe, praktycznie niepowtarzalne i zdecydowanie

odmienne od zjawisk „naturalnych”. Istnieje wszakże ważna różnica pomiędzy

cudami teologów a cudami nauki i i lozoi i materialistycznej. Teolog powołuje

się na fakt jednorazowy wprawdzie, niepowtarzalny, ale zachodzący w świecie

materii, fakt dostępny obserwacji zmysłowej, a nierzadko obserwacji zmysło-

wej wielu osób. Materialista powołuje się na na „eksperyment myślowy”, na fakt

psychiczny, zachodzący w jego świadomości. Teolog powołuje się na cud, by

lepiej ukazać moc Boga, Stwórcy, natomiast materialista powołuje się na „cud

probabilistyczny”, by lepiej ukazać moc i potęgę przypadkowego, chaotycznego

dynamizmu materii.

„Eksperyment myślowy”

padku, prawdopodobienstwa i chaosu, będziemy musieli bardzo szczegółowo

przyjrzeć się pojęciu cudów probabilistycznych. Wszystkie te „cuda” są – jak

powiedziano – tzw. „eksperymentami myślowymi”, tj. działaniami wyobraźni,

dotyczącymi zjawisk pretendujących do wiernego wyrażania istoty świata i -

zycznego.

„Eksperyment myślowy” By lepiej pojąć światopoglądowe znaczenie pojęć przy-

-------------------------

Uwaga 1. Wieloznaczność terminu „możliwość”.

Możliwość logiczna = brak sprzeczności wewnętrznej w pojęciu lub w zespole

pojęć (np. szklarnia góra jest możliwa, kwadratowe koło jest niemożliwe)

Możliwość i zyczna = brak sprzeczności pojęcia” z rzeczywistością obiektywną

(kompletne wyeliminowanie drgań przedmiotu na powierzchni Ziemi jest nie-

możliwe, przezwyciężenie wpływu pola grawitacyjnego jest możliwe.)

Możliwość formalna = brak sprzeczności jakiegoś pojęcia z konkretnym syste-

mem matematycznym lub formalnym (zbiór nieprzeliczalny jest możliwy).

-------------------------

Eksperyment myślowy (subiektywny), tym różni się od eksperymentu i -

zycznego (obiektywnego), że

(1) jest w swych istotnych elementach dostępny dla drugiej osoby tylko za

pośrednictwem znaków językowych,

(2) jest w swych istotnych elementach „realizowany” tylko w sferze świa-

domości (podmiotu), a nie w świecie obiektywnym.

„Eksperyment myślowy” By lepiej pojąć światopoglądowe znaczenie pojęć przy-

Eksperyment myślowy nie daje gwarancji prawdziwego poznania. Wielu

uczonych w dawnych i niedawnych czasach na podstawie „doświadczeń my-

ślowych”, ulegało iluzjom. Tak było z problemem możliwości zbudowania per-

petuum mobile lub możliwości pełnej formalizacji arytmetyki. Potem okazało

się, że perpetuum jest mrzonką, czymś niemożliwym do realizacji. Podobnie

Kurt Gödel (1906-1978) wykazał, że nawet prosty system arytmetyczny nie

może zostać w pełni sformalizowany.

Test prawdy obiektywnej (doświadczenie oczywistości) ma w wypadku

eksperymentu myślowego niewielkie zastosowanie, bo znaki językowe nie

przekazują bezpośrednich jego treści, a dynamika eksperymentu myślowego

dokonuje się poza sferą i zyczną (w wyobraźni, na której przerost lub równie

niebezpieczny w skutkach zanik cierpi niejeden człowiek). Jedyne kryterium

możliwe do zastosowania w takim wypadku to kryterium zasady sprzeczności.

To kryterium pozwala na ujawnienie absurdalności jakiegoś pomysłu, pod wa-

runkiem, że uda się wykryć jego wewnętrzną sprzeczność. Wewnętrzna jednak

niesprzeczność eksperymentu myślowego nie oznacza wcale jego bezbłędności

obiektywnej, czyli niesprzeczności z konkretnymi prawidłowościami przyrod-

niczymi lub danymi na temat rzeczywistości pozaumysłowej.

Trzeba odróżniać to, co poznaję, od tego co sobie pomyślę lub wyobrażam.

To, co możliwe w pojęciu (możliwość formalna albo logiczna), nie musi być

możliwe w rzeczywistości obiektywnej (możliwość i zyczna). Kto tego nie od-

różnia, może łatwo popadać w iluzję.

II. Cuda przypadku

Cud daktylograi czny

Gdyby miliony małp bezmyślnie, nieselektywnie, na oślep, przypadkowo

stukały przez miliony lat w klawisze milionów maszyn do pisania, to – oprócz

milionów stron „tekstów” bez sensu – napisałyby przynajmniej jeden utwór

literacki.

„Każdy człowiek zdrowo myślący uzna, że [...] odtworzenie drogą czystego

przypadku któregoś z arcydzieł literatury jest rzeczą z całą pewnością wyk-

luczoną. Gdyby nawet chodziło o prosty sonet, każdy przyzna, że nie sposób

zgodzić się z takim oto naiwnym rozumowaniem: `nic nie stoi na przeszkodzie,

aby pierwszy wybór losowy przyniósł pierwszą literę, to samo dotyczy drugiego

losowania i drugiej litery, trzeciego losowania i trzeciej litery, itd., aż do ostat-

niej litery sonetu’. Taki ciąg szczęśliwych przypadków wydaje się niemożliwy już

dla prostego sonetu zawierającego 600-700 liter, a cóż dopiero mówić o tomie

liczącym około miliona liter”. (Borel Emile. [1963] Prawdopodobienstwo i pew-

ność. PWN, Warszawa, p. 121)

Komentarz. Borel wcale nie rozwiązuje wątpliwości wywołanych opisem

cudu daktylograi cznego. Dlaczego? Bo

(1) nie wiemy, jak Borel odróżnia „zdrowe myślenie” od „chorego”;

(2) niektórzy przyrodnicy i i lozofowie przyrody błędnie (moim zdaniem)

uważają jakoby:

(a) zdrowy rozsądek nie miał żadnych stałych, ponadhistorycznych

cech ale, że

(b) jest on kształtowany w historii ludzkości przez kolejne – nieza-

leżne od niego odkrycia nauk przyrodniczych oraz że

cznie uwarunkowanej formy zdrowego rozsądku wydawały się

dziwne lub nawet absurdalne

Powyższe poglądy (wyrażone w (a), (b) i (c) są w moim przekonaniu błęd-

ne, 2 ale skoro inni mają odmienne przekonania, trzeba tę sprawę zanalizować

dokładnie i starannie zbadać, czy nie chodzi tu o jakieś nieporozumienie,

dwuznaczność lub inny tego typu błąd. W AT zdrowy rozsądek traktuje się

jako władzę, która ma wrodzoną, automatyczną niejako zdolność poznawania

rzeczywistości. Jest to zatem potoczne określenie umysłu, intelektu, rozumu

razem ze wszystkimi jego „narzędziami” (zmysłami, pamięcią, wyobraźnią, su-

mieniem ... itd). Jak bez względu na etap historyczny wszyscy ludzie mieli taki

sam wzrok (mimo, że mogli nim obserwować inne przedmioty), tak wszyscy

ludzie mieli taki sam „intelekt”, czyli władzę „widzącą” rzeczywistość. Podobnie

jak wzrokiem nie od razu uda się obejrzeć to wszystko, co w danym przed-

miocie jest do obejrzenia, tak „intelektem”, czyli „zdrowym rozsądkiem” nie od

razu udaje się poznać do konca daną rzecz.

(3) Zdrowy rozsądek działa zwykle bez rel eksji, bez weryi kacji, w sferze

podświadomości. Stąd jego wnioski powinny być szczegółowo badane,

by rel eksją ujawnić, wydobyć, explicite ukazać racje, które kryją się za

taką lub inną podświadomą oceną „zdroworozsądkową” – właśnie teoria

poznania próbuje to czynić.

Zatem, na razie nie wiemy, dlaczego Borel nazywa przypadkowe powstanie

sonetu czymś niemożliwym? Może ma rację! Ale nie wystarczy stwierdzić: „to

niemożliwe” – trzeba ukazać, że to rzeczywiście niemożliwe. Zadaniem teorii

poznania jest badanie, czy niemożliwość (sprzeczność) w jakichś poglądach

rzeczywiście zachodzi, czy też oskarżenie o sprzeczność jest gołosłowne.

O tym, że niemożliwość „cudu daktylograi cznego” da się wykazać, oraz, że

wypowiedź Borela sugerowała błędną drogę rozwiązania, będzie mowa w kon-

cowej części tego tekstu.

2 Por. polemikę Lenartowicz/Heller, Logos i Ethos. 1992 nr 1, p. 118 i nn.).

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: