PROGRAMY LITERACKIE
Programy i manifesty literackie jeszcze nigdy w dziejach literatury nie odegrały tak ważnej roli jak w pierwszej połowie XX-lecia. Wydawano artykuły ale i całe książki, poszukiwano nowych form wyrazu: od dyskursu filozoficznego po ulotkę, programotwórstwo urastało do rangi osobnego gatunku. Autorami najczęściej byli pisarze: poeci i dramatopisarze. Wiązało się to z wystąpieniami grupowymi, zapowiadało i wyjaśniało nowe prądy przez grupy te reprezentowane, starano się pozyskać dla nich czytelnika. Największe nasilenie twórczości programowej przypada na lata 1918 – 1927. Są to przeważnie teksty pisane przez ludzi młodych, wkraczających do literatury i zapowiadających, w jaki sposób mają zamiar ją zmienić.
Stefan Żeromski LITERATURA A ŻYCIE POLSKIE Zakopane 1915
· W tym momencie I wojny światowej, w którym niewiele oznak pozwalało przewidywać pomyślny dla Polski finał, Żeromski pisze w taki sposób jakby rozważał przyszłość literatury w państwie niepodległym.
· Cała twórczość Żeromskiego uwzględniała i kładła nacisk na postulat literackiej obywatelskości, w odczycie projektuje pisarz literaturę z obowiązków obywatelskich wyzwoloną.
· Ukazuje dotychczasowe ograniczenia polskiej literatury: dydaktyzm, odcinający się od świata polonocentryzm (patrzenie na świat poprzez pryzmat spraw Polski i Polaków), literatura zastępowała w Polsce instytucje życia zbiorowego, brak utworów mających jedynie cel artystyczny (w Młodej Polsce wiele było takich utworów – błąd ten wytknął Żeromskiemu Przybyszewski jednak w XXleciu był on później często powtarzany).
· Pisarz do myśli zawartych w tekście już nigdy nie powrócił ale i tak zaprogramował w nim znaczną część literatury XXlecia.
Skamander
Najważniejszą sprawą dla większości programowców wczesnego XXlecia był autotelizm literatury, wyzwolenie jej od służby narodowej. Główne programy powstawały po odzyskaniu niepodległości chodziło w nich o to w jaki sposób literatura ma korzystać z swej wolności.
· Lechoń Herostrates (Karmazynowy poemat): A wiosną - niechaj wiosnę, nie Polskę zobaczę.
· Słonimski Czarna wiosna: Ojczyzna moja wolna, wolna... Więc zrzucam z ramion płaszcz Konrada.
Grupa Skamander odznaczała się wyjątkową powściągliwością jeżeli chodzi o programotwórstwo. Poza poezją sławę przyniosły im wydawane czasopisma: „Pro Arte et Studio” później „Pro Arte” (1916 – 1919), „Skamander” (1920 – 1928, 1936 – 1939), „Wiadomości Literackie” (1924 – 1939), współpraca z „Cyrulikiem Warszawskim” (1926 – 1934).
Program Skamandytów:
· Tylko jedna wypowiedź programowa drukowana w pierwszym numerze „Skamandra” przez nikogo nie podpisana (prawdopodobnie autorem był Wilam Horzyca)
· Zaczyna się od słów „Nie występujemy z programem…”
· Program antyprogramowy: głosił, że głoszenie programów nie ma sensu
· Postulaty: swoistego realizmu, zainteresowania współczesnością, dbałość o wysoki poziom artystyczny
· Program zawarty w wierszach: populizm, witalizm, antymłodopolskość
„Zdrój”
Występujący pod hasłem ekspresjonizmu pisarze związani z poznańskim czasopismem „Zdrój” (1917 – 1922) zasłynęli głównie dzięki swoim manifestom. Dzięki współpracującym z nimi malarzami z grupy Bunt przybliżyli się do niemieckiego ekspresjonizmu.
· Nawiązanie do romantyzmu w jego najbardziej uduchowionej, spirytualistycznej odmianie: jako głównego patrona obrali sobie Słowackiego i jego ewolucjonizm mistyczny z epoki Genezis z Ducha
· Słowo „ekspresjonizm” potraktowano ponadczasowo jako nazwę kierunków reprezentujących sztukę Ducha; „impresjonizm” – sztuka Materii
· Przekonanie o potrzebie duchowego odrodzenia narodu i ludzkości
· Główni programotwórczy: Stanisław Przybyszewski, Jerzy Hulewicz
· Inni: Jan Stur, Zenon Kosidowski
· Programy pisane były stylem wysokim, dbałym o efekty retoryczne, skłaniającym się ku patosowi i tradycji młodopolskiej
Stanisław Przybyszewski EKSPRESJONIZM, SŁOWACKI I „GENESIS Z DUCHA” (1918), POWROTNA FALA (NAOKOŁO EKSPRESJONIZMU) „Zdrój” 1918,
· Zwrot od modernizmu do tradycji romantycznej, od psychologizmu i immoralizmu ku mistycyzmowi
· Występuje jako natchniony zwiastun nowej epoki
· Podjął i naukowo podbudował głoszoną przez Słowackiego ideę ewolucjonizmu mistycznego
Jerzy Hulewicz EGO EIMI 1921
· Komentarz do Ewangelii św. Jana
· Zarys wtórnego i eklektycznego systemu gnostycznego, w którym nawiązywał do Schurego, do religii Wschodu, teozofii i okultyzmu
· Program religijno-etyczny uczący jak dążyć do zespolenia z Bogiem
· Ewolucja ludzkości dokonuje się pod przewodnictwem „duchów pierwoidących”. Jej celem jest doskonałość duchowa, przebóstwienie człowieka, cel ten można osiągnąć przez stałą walkę z materią, z formą, z tradycją
Jan Stur NA PRZEŁOMIE 1921
· Skodyfikował program estetyczny grupy, piękno pojętemu jako kategoria estetyczna przeciwstawiając „piękno inne, polegające na harmonii kształtu z tym, co w kształcie chciało się wyrazić” – nad piękno przekładał prawdę
· Na przykładach ukazywał jak ekspresjonizm powinien kształtować literaturę
· Podkreślał duchowość, wewnętrzność, metafizyczność sztuki
· Na przełomie – manifesty, artykuły, recenzje
„Formiści”
· Początkowo „Ekspresjoniści Polscy”
· Grupa malarzy i nowatorów założona w Krakowie przez Tytusa Czyżewskiego oraz Zbigniewa i Andrzeja Pronaszków, do której niebawem przyłączyli się: Stanisław Ignacy Witkiewicz i Leon Chwistek. Związek Witkiewicza z formulistali okazał się przejściowy, Chwistek stał się głównym programotwórczą grupy.
· Formizm, który od polskiego futuryzmu powstał wcześniej, żył z nim przez pewien czas w symbiozie – Klub futurystów pod Katarynką, „Gałka Muszkatołowa” – część krakowskiej kawiarni „Esplanada”
Leon Chwistek WIELOŚĆ RZECZYWISTOŚĆ W SZTUCE 1918, 1921, 1924,
· Stworzenie filozoficznej teorii „wielości rzeczywistości”
· Lansowanie nowych prądów w sztuce i uprawomocnieniu ich deformacyjnego charakteru
· Wyróżnił cztery podstawowe typy rzeczywistości i podporządkował im różne prądy malarskie:
1. Rzeczywistość popularna - prymitywizm
2. Rzeczywistość fizyki - realizm
3. Rzeczywistość psychologistów (wrażeń) - impresjonizm
4. Rzeczywistość wizjonerów (wyobrażeń) – futuryzm (później zmienił na formizm)
· W swoich formistycznych programach Chwistek był racjonalistą-antymetafizykiem, wariablistą, głoszącym konieczność zmienności postaw i prądów twórczych, zwolennikiem sztuki autotelicznej, o jasnej, radosnej tonacji.
· W poezji podkreślał autotelizm i autoutylitaryzm, głosił czysty estetyzm, prymat formy nad treścią,
· W swych manifestach posługiwał się jasną rzeczową prozą, o naukowej proweniencji.
Futuryści
· Zrewolucjonizowali manifesty literackie
· Stanowiły one jeden z elementów ich walki o nową literaturę i nowego czytelnika
· Posługiwali się prowokacją, drwiną, skandalem
· Zgodnie ze swoim programem futuryści „wychodzili na ulicę”
· „Karnawalizacja” treści i formy manifestów
· Używali obraźliwych wulgaryzmów, pisali stylem dosadnym, skrótowym, imperatywnym i bezapelacyjnym, często parodiującym styl urzędowych obwieszczeń i wojskowych rozkazów, lubowali się w obrazoburczych paradoksach i hiperbolach
· Dążenie do demokratyzacji życia i sztuki, ludyczna koncepcja literatury, pochwała nowoczesnej cywilizacji
· Główni programotwórcy: Bruno Jasieński, Tytus Czyżewski, Anatol Stern, Aleksander Wat
· Jasieński i Czyżewski – grupa krakowska, bardziej dynamiczna, o większych ambicjach teoretycznych, początkowo ściśle związana z awangardą malarską (formiści)
· Stern i Wat – przedstawiciele futurystycznej Warszawy
Tytus Czyżewski
· Poeta i malarz starszej generacji
· Współzałożyciel grupy formistów
· Silnie podkreślał przełomowe dla literatury znaczenie faktu odzyskania przez Polskę niepodległości
· Podkreślał znużenie używaną dotychczas formę, potrzebę odmiany
· Domagał się „pogrzebu romantyzmu”
· Zapowiadał śmierć programizmu
· Jego hasłem był „instynkt”: twórczość traktował jako fizjologiczną funkcję organizmu psychicznego
· Postulat zhumanizowania maszyny
Anatol Stern i Aleksander Wat PRYMITYWIŚCI DO NARODÓW ŚWIATA I DO POLSKI „Gga. Pierwszy polski almanacht poezji futurystycznej” 1920
· Ludyczna koncepcja powietrzna
· Literatura jako wielki cyrk
Brunon Jasieński JEDNODŃUWKA FUTURYSTUW 1921
· Seria manifestów
· Odrzucenie buty, obelg, niewydarzonej „ortografii fonetycznej” nieuchronnie ośmieszającej tekst
· Program antytradycyjny i rewolucyjny: odrzucał sztukę psychologiczną, metafizyczną, filozoficzną
· Zakwestionował składnię i potrzebę krytyki literackiej
· Kwestionuje dostojną funkcję i wiekową trwałość sztuki
· Postulaty: masowość, demokratyczność, powszechność sztuki, obowiązek odkrywczości ciążący na artystach
· Zasada „kompozycji doskonałej” – minimum materiału przy maximum dynamiki
Brunon Jasieński FUTURZM POLSKI (BILANS) „Zwrotnica” 1923
· Oryginalność prądu w jago polskim wydaniu
· Podkreślał przejściowość i konieczność futuryzmu
· Futuryzm jako choroba przez którą musi przejść „organizm polski” w zetknięciu z „bakcylem nowoczesności”
· Mówi o drogach którymi rozchodzą się polscy futuryści
Polemika:
· Żeromski SNOBIZM I POSTĘP 1922 – obruszył się na próbę reformy ortografii
· Żeromski i Irzykowski: wytknęli futurystom wtórność
Czasopisma:
· Futuryści nie rozporządzali stałą bazą czasopiśmienniczą
· Tytus Czyżewski publikuje w „Formistach” (1919 – 1921)
· Manifesty najgłośniejsze ukazywały się jako pisma ulotne
· „Nowa Sztuka” 1921 – mógł się stać trybuną futurystów ale czas manifestów futurystycznych już mijał (wydano tylko dwa numery). Wstęp do redakcji Anatola Sterna atakował metafizyczność, sentymentalność i symbolikę, odcinał się od ekspresjonizmu, od dadaizmu, formizmu, wojował z logiką i pojęciem zdrowego rozsądku.
· „Almanach Nowej Sztuki” (1924 – 1925) – red. Stefan Kordian Gacki – otwarte na różne odmiany nowatorstwa. Publikowali: Peiper, Przyboś, Witkacy. Znaczną rolę odegrali Gacki, Bruc, Ważyk. Destrukcyjni futuryzm przeżywa swą fazę konstruktywną, artykuły teoretyczne zastępują manifesty, koncentrując uwagę na problemach poetyki i języka poetyckiego.
...
ala-mankowska