Władysław
Konopczyński
DZIEJE POLSKI NOWOŻYTNEJ
WYDANIE TRZECIE KRAJOWE
UZUPEŁNIONE
INSTYTUT WYDAWNICZY PAX
WARSZAWA 1996
Wstęp
JERZY MATERNICKI
Posłowie
JAN DZI GIELEWSKI
Opracowanie tekstu i przypisy
Tom I JAN DZIĘGIELEWSKI
Tom II MIROSŁAW NAGIELSKI
O Copyright by Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1986
Projekt okładki
Joanna Chmielewska
Bibliografię przejrzał i uzupełnił
Krzysztof Gawroński
Redaktor II wydania
Dariusz Cherubin
Redaktor techniczny
Ewa Marszał
Korektorzy
Waldemar Pal ,
Anna Sidorek
'"'r
, r ~
ISBN 83-211-0730-3
,l n .- nr
Władysław Konopczyński i jego synteza
dziejów Polski nowożytnej
Wiek XX przyniósł znaczne poszerzenie i pogłębienie badań nad dziejami
Polski nowożytnej (XVI-XVIII w.). Zapoczątkowano je wprawdzie w stuleciu
poprzednim (poważne zasługi na tym polu położyli m.in. Walerian Kalinka,
Tadeusz Korzon, Władysław Smoleński i Szymon Askenazy), dopiero jednak
w naszym wieku nabrały one pełnego rozmachu i należytej dynamiki. Wielkiemu
przyrostowi liczby badaczy, wydawnictw źródłowych i monografii historycznych
towarzyszyło wydatne poszerzenie pola badań, objęcie nimi takich dziedzin życia
staropolskiego, jak gospodarka, stosunki społeczne, prawo, wojskowość, oświa-
ta, nauka, sprawy wyznaniowe itp. Poważne zmiany dokonywały się również
w historii politycznej. Wśród wielu znakomitych badaczy staropolskiego życia
państwowego, a także polityki zagranicznej dawnej Rzeczypospolitej, takich
jak Wacław Sobieski, Adam Szelągowski, Wacław Tokarz, Adam Skałkowski,
Oskar Halecki, Ludwik Kolankowski czy młodszy od nich Władysław Czap-
liński, postacią pierwszoplanową był największy erudyta, jakiego wydała
w XX w. historiografia polska - Władysław Konopczyńskil.
Autor Dziejów Pol.ski nowożytnej nie należał do nowatorów, hołdował raczej
starym, wypróbowanym wzorom metodologicznym. O wybitnym miejscu Ko-
nopczyńskiego w historiografii czasów nowożytnych zadecydowało więc co
innego: jego nieprzeciętna, wprost niewiarygodna znajomość źródeł archiwal-
nych, rozległość zainteresowań, rzadko spotykana umiejgtność łączenia badań
analitycznych z szeroką koncepcją syntetyczną. Nie bez znaczenia jest tu także
obfitość i wielka różnorodność dorobku twórczego. Zamykając w 1952 r.
1 Autor Dziejów Polski noii,ożvtnej nie doczekał sięjeszcze monografii. Z istniejących
opracowań na uwagę zasługują: E. Kipa Wladyslaw Konopcz vński (1880-1952), "Rocznik
Towarzystwa Naukowego Warszawskiego", R. 45:1952, s. 101-103; Z. Wojciechowski
Wlad slaw Konopczyński (I880-I952), "Przegląd Zachodni", R. 8: 1952, s. 671-673;
S. Kościałkowski Wladyslaw Konopezyriskijako historyk, "Teki Historyczne", R. 6:1953,
nr l, s.1-29; E. Rostworowski Konopczyń.ski Wlady.slaw, [w:] Polski Slownik Biograficzn ,,
t. 13, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967-1969, s. 556-561; tenże Wdadyslav, Konop-
czyriski jako historyk, [w:] Spór o hi.storyczną szkolg krakowską. W stulecie Katedrh
Historii Polskiej UJ I869-1969, Kraków 1973, s. 209-235; tenże Historvk Rzeczv-
po.spolitej, [w:] W. Konopczyński Pod trupią glówką (Sonderaktion Kraknu), Warszawa
1982, s. 82-95; W. Czapliński Wladyslaw Konopczyriski, jakim go znalem, [w:] Portrety
ućzonych polskich, Kraków 1974, s. 243-250; Materialy, sesji naukowej pt. Miejsce
Wlady.slawu Konopczyriskiego w hi.storiografu (w 25 roeznicg.śmierci), "Studia Histo-
ryczne", R. 22: 1979, nr 1, s. 63-84; (treść: E. Rostworowski Zagajenie; W. Czapliński
Wladyslaw Konopezyński jako historyk XTil i XTil1 w.; J. A. Gierowski, Wladyslaw
Konopczyriski jako buduc J. Michalski Wludyslaw Konopezyriski jako
budczcz cza.sóiv.stunisluivo vskich; A. Przyboś Wspomnienie o.seminarium Wludvslawa
Konopczyri.skiego).
pięćdziesi
ty rok swej pracy dziejopisarskiej, Konopczyński obliczał ten dorobek
na 62 tomy obejmujące od 320 do 400 stron każdy2. Pod tym względem żaden ze
współczesnych historyków nie mógł mu dorównać, w całych zaś dziejach
historiografu polskiej podobny rezultat osiągnął jedynie Joachim Lelewel.
Dorobek Konopczyńskiego jest nie tylko obfity, ale także wyjątkowo
wartościowy. Autor kilkunastu znakomitych monografii, wielu interesujących
studiów i szkiców a także cennych wydawnictw źródłowych, od początku niemal
swej pracy twórczej koncentrował uwagę na problemach ważnych, mających
zasadnicze znaczenie dla ukazania drogi dziejowej Polski i jej tragicznych losów
w czasach nowożytnych. Nikt też bardziej niż Konopczyński nie był powołany
do opracowania syntezy tego okresu. Podjął się tego zadania stosunkowo późno,
mając za sobą ponad 30 lat pracy dziejopisarskiej. Dzieło jego było więc owocem
wielkiego namysłu i doświadczenia badawczego, a zarazem dobrej znajomości
mechanizmów życia politycznego, nabytej w toku wieloletniej aktywnej dzia-
łalności politycznej.
Przypatrzmy się, jak doszedł Konopczyński do swojej syntezy dziejów Polski
nowożytnej, od początku nieco kontrowersyjnej, a przecież, mimo upływu blisko
50 lat, wciąż jeszcze niedoścignionej, najlepszej.
Władysław Aleksander Konopczyński urodził się 26 listopada 1880 r. w
Warszawie, w rodzinie inteligenckiej. Ojciec,. Ignacy, inżynier komunikacji, był
kierownikiem ruchu na Kolei Nadwiślańskiej. Prawie wszyscy stryjowie i wuj-
kowie przyszłego historyka byli inżynierami, technikami, matematykami. W ca-
łej rodzinie panowała atmosfera pozytywistyczna, dominował kult nauk przy-
rodniczych i techniki, ówczesna inteligencja techniczna nie stroniła jednak
zupełnie od humanistyki. W rodzinie miał Konopczyński jednego "prawdzi-
wego" humanistę, stryja Emiliana, znanego w Warszawie filologa i pedagoga,
założyciela i dyrektora renomowanej 6-klasowej prywatnej szkoły realnej
(przeorganizowanej w roku 1905 w gimnazjum ogólnokształcące z polskim
językiem nauczania), który widząc w bratanku żywe "upodobania historyczne",
zatroszczył się już o odpowiednią lekturę dla niego. Od lat chłopięcych czytał
Konopczyński dużo; rzecz ciekawa - najpierw ujawniły się u niego zainte-
resowania historią powszechną, a dopiero później dziejami Polski. W swoich
wspomnieniach wymienia autor szereg poważnych opracowań z historii po-
wszechnej, przeczytanych w okresie nauki w gimnazjum w latach 1891-1899
(początkowo szkoła Wojciecha Górskiego, później IV gimnazjum rządowe
w Warszawie). Były to m.in. obszerne zarysy dziejów powszechnych F.K.
Schlossera i T. Korzona. Dopiero po tym zabrał się Konopczyński do
studiowania historii Polski m.in. w oparciu o znaną syntezę M. Bobrzyńskiego,
podręcznik A. Lewickiego oraz poważne czterotomowe Dzieje Polski J. Szuj-
skiego.
Duży wpływ na dojrzewanie zainteresowań i uzdolnień naukowych Ko-
nopczyńskiego, od początku myślącego poważnie o historii, wywarły dwa fakty:
aktywny udział w pracach tajnego kółka samokształceniowego, działającego
...
xarxar