stres.doc

www.student.e-tools.pl

Rozdział 1

II. Teoretyczne problemy stresu w literaturze

przedmiotu

1.      Wybrane definicje i koncepcje stresu

Stres towarzyszy ludziom przez całe życie. Naukowcy stwierdzili, że zaczyna się on jeszcze przed narodzeniem człowieka. Kiedy matka dziecka *żywa stres podczas ciąży, wpływa to na wagę urodzeniową dziecka częstotliwość bicia serca i aktywność ruchową. Sam moment narodzin „musi" być dla dziecka też sytuacją niezwykle trudną - stresową. Opuszcza swój „azyl" - ciało matki i musi "zmierzyć" się z całkowicie nowym środowiskiem, bardzo odmiennym od tego w jakim przebywało przez okres około dziewięciu miesięcy.

Wszystkie zwierzęta, a przede wszystkim człowiek, doświadczają stresu w codziennym życiu. Według klasycznej definicji H. Selyego, „... stres jest nieswoistą reakcją organizmu na wszelkie stawiane mu żądanie" [1]. Przykładem takich żądań stawianych organizmowi jest bronienie się przed zimnem, gorącem, wirusem wywołującym chorobę. Innym przykładem może być zaspokojenie silnej potrzeby. Pojęcie stresu ewoluowało wraz z rozwojem badań nad stresem i w różnych źródłach znaleźć możemy odmienne ujęcie tego zjawiska. Jest bowiem zjawiskiem interdyscyplinarnym, może być opisywany i klasyfikowany przy pomocy licznych nauk. Zajmują się nimi: psychologia ( np. źródła stresu tkwiące w osobowości człowieka), socjologia ( np. stres wynikający z funkcjonowania człowieka w grupie), medycyna ( np. fizjologiczne mechanizmy stresu, choroba ), prawo ( np. ochrona pracownika przed stresem w pracy, odszkodowania). W zależności od przyjętych kryteriów kwalifikacyjnych wyróżniamy stres: psychologiczny, fizjologiczny, rodzinny, zawodowy, a także kobiecy[2]. W celu zaprezentowania znaczenia terminu stres zostaną tu zaprezentowane różne ujęcia z literatury przedmiotu.[3] Według zapisu w Encyklopedii Powszechnej stres określa się jako „... czynniki zewnętrzne, które utrudniają lub uniemożliwiają zaspokojenie potrzeb i wykonanie zamierzonych zadań, zagrażają czymś jednostce lub wpływają na obniżenie jej poczucia własnej wartości[4]”. Natomiast w/g R J. Gatcheja stres to „... proces, za pomocą którego czynniki środowiskowe zagrażają równowadze organizmu lub ją naruszają i za pomocą którego organizm reaguje na zagrożenie”[5]. Jednocześnie według innej teorii stres to „ transakcja zachodząca między jednostką a otoczeniem, obejmującą ocena wyzwań stawianych przez daną sytuację oraz zasobów radzenia sobie z nią, a także psychologiczne i fizjologiczne reakcje na tak oceniane wyzwania:[6]. W Słowniku Psychologicznym napisanym pod redakcją W. Szewczuka stres definiowany jest jako: „ wywołany przez silny bodziec zewnętrzny lub wewnętrzny (stresor) wzrost poziomu napięcia emocjonalnego, prowadzący do ogólnej mobilizacji sił organizmu, mogący przy długotrwałym działaniu doprowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu wyczerpania: chorób psychosomatycznych”[7]. Inne z określeń traktuje stres.[8] Jako odpowiedź organizmu na szkodliwe bodźce albo jako reakcję wynikającą z braku odpowiedzi pomiędzy jednostką a jej otoczeniem biologicznym lub społecznym". Jednocześnie według H. Seleygo stres to: „ wskaźnik znużenia i zużycia ustroju, napięcie które odczuwamy, gdy trzeba podjąć ważną decyzję. Jest to bowiem reakcja fizjologiczna i psychiczna na wydarzenie zachodzące w otoczeniu"[9]. Powodem tego napięcia są raczej czynniki wewnętrzne, tkwiące w osobowości człowieka, a w szczególności nieumiejętność przeciwstawienia się wydarzeniom zewnętrznym. „...Stresująca jest każda sytuacja, którą postrzegamy jako poddawanie nas próbie, zagrożenie lub potrzebę nagłej zmiany[10]. Stres wywołuje więc zmiany biologiczne jak i psychologiczne w organizmie człowieka.

Na podstawie przedstawionych powyżej definicji i stojących za nimi koncepcji wyodrębnić można dwie grupy stanowisk. Pierwsza grupa to zwolennicy poglądu mówiącego o stresie jako układzie pewnych czynników zewnętrznych, posiadających zdolność wywoływania pewnego rodzaju procesów wewnętrznych. Druga grupa to badacze określający stresem stan wewnętrzny wywoływany przez pewne czynniki otoczenia.

A/ Koncepcje biologiczne

Koncepcja ta dotyczy interakcji oddziaływania człowieka ze środowiskiem. Spośród wielu przesłanek powstanie koncepcji stresu istotna była niewątpliwie próba sformułowania zasad interakcji organizmu żywego jako całości ze środowiskiem zewnętrznym i walki z czynnikami szkodliwymi.

Oto badacze zajmujący się koncepcją biologiczną stresu. Koncepcja c. Bernarda i W. Cannona.

Jako prekursorów problematyki stresu wymienia się między innymi wielkiego francuskiego fizjologa C. Bernarda oraz W. Cannona, autora teorii homeostazy- czyli równowagi człowieka w reakcjach ze środowiskiem.

Większość mechanizmów adaptacyjnych czyli przystosowania człowieka ma charakter ujemnego sprzężenia zwrotnego. Na rysunku pierwszym został zaprezentowany model cybernetyczny ( nauka o sterowaniu) w trzech procesach: wejścia, przetworzenia i wyjścia.

Rysunek l

SCHEMAT UJEMNEGO SPRZĘŻENIA ZWROTNEGO

Żródło: J. Terelak, Psychologia stresu, oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz 2000r., s. 18.

Z rysunku l wynika, iż warunkiem przetrwania organizmu narażonego na wpływy świata otaczającego jest sprawność mechanizmów fizjologicznych, odpowiedzialnych za zmiany w środowisku wewnętrznym i przeciwstawiające się im reakcje.

Walter Cannon fizjolog amerykański z Uniwersytetu Harvardzkiego, który w roku 1927 napisał książkę zatytułowaną „Mądrość ciała". Tę mądrość ciała upatrywał właśnie w systemie mechanizmów regulacyjnych, które pozwalają organizmowi odpowiadać w sposób korzystny na bodźce środowiskowe[11]. Cannon jest tym, który wprowadził pojęcie homeostazy do fizjologii po raz pierwszy. Homeostaza (z greckiego homoios- podobny oraz stasis -stan, co można przetłumaczyć jako stałą moc, czyli jako zdolność do pozostawania takim samym) jest określeniem różnych procesów regulacyjnych, opartych na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego, które umożliwiają organizmowi utrzymywanie na stałym poziomie pewnej liczby parametrów fizycznych i chemicznych. Zasadę homeostazy przedstawia rysunek numer 2.

Rysunek 2

ZASADA HOMEOSTAZY ( RÓWNOWAGA CZŁOWIEKA ZE ŚRODOWSKIEM

Źródło: J. Terelak, Psychologia stresu., op.cit. 19.

Homeostaza zakłada, iż ustrój może prawidłowo funkcjonować tylko w granicach, w jakich zdolny jest do szybkiej adaptacji, tak aby zachować stan swojego wewnętrznego środowiska, w ramach ściśle określonych dla każdego organizmu. Z drugiej strony, odpowiedzi każdego ustroju na zmiany środowiska muszą być tego rodzaju, aby pozwalały mu właściwie funkcjonować w zmienionych warunkach. System ten posiada mechanizmy pozwalające na utrzymywanie swej odrębności, pomimo nieustannego nacisku sił zewnętrznych, a zarazem, zdolny jest do odczytu adaptacyjnego w stosunku do tych sił. Należy jednak pamiętać, że po zareagowaniu na bodziec organiczny nie zawsze powraca dokładnie do stanu wyjściowego, to jednak uzupełniające się koncepcje homeostazy, adaptacji i stresu są ważnymi dla wyjaśnienia mechanizmów życiowych na wszelkich poziomach organizacji biologicznej, psychologicznej, a także społecznej.

Na rysunku 3 przedstawiono fizjologiczne mechanizmy będące odpowiedzią organizmu na stres.

Rysunek 3

FIZJOLOGICZNE MECHANIZMY STRESU

Źródło: R. Gathel, Stres i radzenie sobie z nim, Zysk i S-ka, Poznań 1999r.

Zgodnie z danymi przedstawionymi na rysunku 3, rdzeniową część gruczołów nadnerczy wydziela epinefrynę i norepłnefrynę. Nazywane są one hormonami stresu i powodują następstwa znane każdemu z codziennej koegzystencji ze stresorami.

Oto fizjologiczne reakcje człowieka na stres:

·         wzmożona reakcja układu krążenia, przyspieszona akcja serca, zwężenie naczyń; nasilone pocenie się;

·         zwiększony napływ krwi do aktywnych mięśni i odwrotnie: zmniejszony dopływ krwi do narządów, które nie muszą nagle reagować;

·         zwiększona aktywność fizyczna; zwiększona aktywność umysłowa.

Teoria Hansa Selye'go - fizjologiczna koncepcja stresu.

Teoria stresu jest niewątpliwie rozwinięciem teorii adaptacji. Określenie to użyte do wyodrębnienia głównych mechanizmów choroby, uzyskało interpretację w określeniu Ogólny Zespół Adaptacyjny. Zespół ten jest głównym elementem teorii stresu, której twórcą był wybitny filozof kanadyjski węgierskiego pochodzenia i były student wydziału lekarskiego Uniwersytetu Karola w Pradze Hans Selye. Początków koncepcji stresu należy dopatrywać się w przypadkowo wykrytym przez Selye go zwykłym zespole choroby. Selye, jeszcze jako student medycyny stawiał sobie pytanie, dlaczego tak jest, iż rozmaite czynniki chorobotwórcze posiadają wspólną właściwość wywoływania nieswoistych objawów. „...Nie mogłem zrozumieć, dlaczego od zarania historii medycyny lekarze skupiali swe wysiłki na rozpoznawaniu poszczególnych chorób i odkrywaniu przeciw nim swoistych leków, nie zwracając jednocześnie uwagi na rzecz bardziej oczywistą - na ogólny zespół wczesnego okresu choroby. Wiedziałem, że zespół określa się zwykle jako pewną ilość występujących łącznie oznak i objawów charakteryzujących chorobę, Owszem u chorych, których właśnie oglądaliśmy występował zespół objawów, lecz zespól ten zdawał się charakteryzować chorobę w ogóle, a nie jakąś jednostkę chorobową"[12]. Ten właśnie „zwykły zespół chorobowy" był pierwszym dowodem, że nieswoiste cechy choroby są z punktu widzenia lekarskiego istotną właściwością stresu. Według H. Selye'go stresor ( czynnik wywołujący stres) pobudza podwzgórze, produkowana jest substancja sygnalizująca, iż przysadka powinna wydzielać do krwi większą ilość hormonu adrenokortykotropowego (ACTH). Pod wpływem ACTH zewnętrzna korowa część nadnerczy wydziela kortykoidy. To prowadzi z kolei do zmniejszenia i zaniku grasicy oraz innych zmian towarzyszących, takich jak: zanikanie węzłów chłonnych; hamowanie reakcji zapalnych; wytwarzanie cukru.

Drugą typową cechą reakcji stresu jest powstanie owrzodzeń układu pokarmowego, co jest związane z wysokim poziomem kortykoidów we krwi oraz funkcjonowaniem autonomicznego układu nerwowego.

Opisany zespół zmian, wywołanych działaniem na organizm czynników szkodliwych (śtresorów), takich jak:

·         zranienie; infekcja; wysoka temperatura;

·         hałas ma charakter przystosowawczy i to dwojakiego rodzaju:

A.              Lokalny Zespół Adaptacyjny - obejmujący zmiany specyficzne zachodzące w miejscu występowania stresora;

B.              Ogólny Zespół Adaptacyjny - obejmujący zmiany niespecyficzne, uogólnione.
Tak więc Ogólny Zespół Adaptacyjny jest istotą stresu. Tak rozumiana reakcja
stresu, rozwijająca się poprzez trzy stadia: reakcji alarmowej, odporności oraz wyczerpania została przedstawiona na rysunku numer 4.

Rysunek 4

TRZY FAZY OGÓLNEGO SYNDROMU PRZYSTOSOWANIA

Źródło: J. Terelak, Psychologia Stresu, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz 2000r. s.24

Drugim ważnym elementem składowym teorii H. Selyego jest energia przystosowania. Wyróżnia on:

A.              powierzchniową energię przystosowania, która to jest uruchamiana na
każde żądanie, a jej wydatki są uzupełniane kosztem energii głębokiej,
która na drodze adaptacyjnych zmian mechanizmów homeostatycznych
prowadzi do starzenia się i śmierci.

B.              głęboką energię przystosowania.

              Dostrzegając wszechobecność stresu Selye zmodyfikował swoją definicję, traktując stres jako „ niespecyficzną reakcję organizmu na wszelkie wymagania, jakie mu się stawia”[13]. Ogólny schemat definicji stresu przechodzącego w patologiczny dystres przedstawia wykres 1.

Wykres 1

MODEL STRESU - DYSRESU

 ...